Jim Griffiths
Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru (wedi’i gofnodi)Glöwr o’r Betws ger Rhydaman a ddaeth yn weinidog Llafur ac a adeiladodd y wladwriaeth les.
Jim Griffiths

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Gaerfyrddin
Sir Gaerfyrddin
Tref lofaol y maes glo carreg, a chanolfan bywyd capel a gwleidyddol Cymraeg.
Llun: Stryd y Cei, Rhydaman · Nigel Davies, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Rhydaman: rhyd ar afon Aman
Rhydaman
Ammanford
Tyfodd Rhydaman, ‘rhyd ar afon Aman’, yn yr 1800au o dafarn ar groesffordd yn dref glo carreg, tunplat a chapeli.FfynhonnellAmmanford ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydaman, a adwaenid gyntaf fel Cross Inn, ar ôl tafarn lle cyfarfyddai sawl ffordd; ym mis Tachwedd 1880 penderfynodd y bobl gymryd yr enw Ammanford, ‘rhyd ar afon Aman’, ac ailenwodd y rheilffordd orsaf Cross Inn ym mis Mehefin 1883; tyfodd y pentref yn y 19eg ganrif gyda masnach tunplat a glo carreg; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1922 a 1970; ymhlith ei chapeli mae Ebeneser (Bedyddwyr), Gellimanwydd (Annibynwyr) a Bethany (Presbyteriaid); bu Jim Griffiths, brodor o’r Betws gerllaw, yn AS iddi o 1936 hyd 1970; poblogaeth 5,445 yn 2021.
| Dewis yr enw Ammanford | Tachwedd 1880FfynhonnellAmmanford ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydaman, a adwaenid gyntaf fel Cross Inn, ar ôl tafarn lle cyfarfyddai sawl ffordd; ym mis Tachwedd 1880 penderfynodd y bobl gymryd yr enw Ammanford, ‘rhyd ar afon Aman’, ac ailenwodd y rheilffordd orsaf Cross Inn ym mis Mehefin 1883; tyfodd y pentref yn y 19eg ganrif gyda masnach tunplat a glo carreg; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1922 a 1970; ymhlith ei chapeli mae Ebeneser (Bedyddwyr), Gellimanwydd (Annibynwyr) a Bethany (Presbyteriaid); bu Jim Griffiths, brodor o’r Betws gerllaw, yn AS iddi o 1936 hyd 1970; poblogaeth 5,445 yn 2021. |
|---|---|
| Eisteddfod Genedlaethol | 1922 a 1970FfynhonnellAmmanford ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydaman, a adwaenid gyntaf fel Cross Inn, ar ôl tafarn lle cyfarfyddai sawl ffordd; ym mis Tachwedd 1880 penderfynodd y bobl gymryd yr enw Ammanford, ‘rhyd ar afon Aman’, ac ailenwodd y rheilffordd orsaf Cross Inn ym mis Mehefin 1883; tyfodd y pentref yn y 19eg ganrif gyda masnach tunplat a glo carreg; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1922 a 1970; ymhlith ei chapeli mae Ebeneser (Bedyddwyr), Gellimanwydd (Annibynwyr) a Bethany (Presbyteriaid); bu Jim Griffiths, brodor o’r Betws gerllaw, yn AS iddi o 1936 hyd 1970; poblogaeth 5,445 yn 2021. |
| Jim Griffiths, AS | 1936–1970FfynhonnellAmmanford ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydaman, a adwaenid gyntaf fel Cross Inn, ar ôl tafarn lle cyfarfyddai sawl ffordd; ym mis Tachwedd 1880 penderfynodd y bobl gymryd yr enw Ammanford, ‘rhyd ar afon Aman’, ac ailenwodd y rheilffordd orsaf Cross Inn ym mis Mehefin 1883; tyfodd y pentref yn y 19eg ganrif gyda masnach tunplat a glo carreg; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1922 a 1970; ymhlith ei chapeli mae Ebeneser (Bedyddwyr), Gellimanwydd (Annibynwyr) a Bethany (Presbyteriaid); bu Jim Griffiths, brodor o’r Betws gerllaw, yn AS iddi o 1936 hyd 1970; poblogaeth 5,445 yn 2021. |
Cross Inn oedd enw cyntaf y lle, ar ôl tafarn lle cyfarfyddai sawl ffordd. Ym mis Tachwedd 1880 penderfynodd y bobl ei galw’n Ammanford, ac ailenwodd y rheilffordd yr orsaf ym mis Mehefin 1883.FfynhonnellAmmanford ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydaman, a adwaenid gyntaf fel Cross Inn, ar ôl tafarn lle cyfarfyddai sawl ffordd; ym mis Tachwedd 1880 penderfynodd y bobl gymryd yr enw Ammanford, ‘rhyd ar afon Aman’, ac ailenwodd y rheilffordd orsaf Cross Inn ym mis Mehefin 1883; tyfodd y pentref yn y 19eg ganrif gyda masnach tunplat a glo carreg; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1922 a 1970; ymhlith ei chapeli mae Ebeneser (Bedyddwyr), Gellimanwydd (Annibynwyr) a Bethany (Presbyteriaid); bu Jim Griffiths, brodor o’r Betws gerllaw, yn AS iddi o 1936 hyd 1970; poblogaeth 5,445 yn 2021.
Tyfodd y pentref o amgylch Cross Inn yn yr 1800au gyda masnach tunplat a glo carreg dyffryn Aman.FfynhonnellAmmanford ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydaman, a adwaenid gyntaf fel Cross Inn, ar ôl tafarn lle cyfarfyddai sawl ffordd; ym mis Tachwedd 1880 penderfynodd y bobl gymryd yr enw Ammanford, ‘rhyd ar afon Aman’, ac ailenwodd y rheilffordd orsaf Cross Inn ym mis Mehefin 1883; tyfodd y pentref yn y 19eg ganrif gyda masnach tunplat a glo carreg; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1922 a 1970; ymhlith ei chapeli mae Ebeneser (Bedyddwyr), Gellimanwydd (Annibynwyr) a Bethany (Presbyteriaid); bu Jim Griffiths, brodor o’r Betws gerllaw, yn AS iddi o 1936 hyd 1970; poblogaeth 5,445 yn 2021.
Ymhlith ei phrif gapeli mae Ebeneser y Bedyddwyr, Gellimanwydd yr Annibynwyr a Bethany’r Presbyteriaid, a daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i’r dref yn 1922 ac eto yn 1970.FfynhonnellAmmanford ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydaman, a adwaenid gyntaf fel Cross Inn, ar ôl tafarn lle cyfarfyddai sawl ffordd; ym mis Tachwedd 1880 penderfynodd y bobl gymryd yr enw Ammanford, ‘rhyd ar afon Aman’, ac ailenwodd y rheilffordd orsaf Cross Inn ym mis Mehefin 1883; tyfodd y pentref yn y 19eg ganrif gyda masnach tunplat a glo carreg; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1922 a 1970; ymhlith ei chapeli mae Ebeneser (Bedyddwyr), Gellimanwydd (Annibynwyr) a Bethany (Presbyteriaid); bu Jim Griffiths, brodor o’r Betws gerllaw, yn AS iddi o 1936 hyd 1970; poblogaeth 5,445 yn 2021.
Gadawodd Jim Griffiths, a aned yn 1890 ym mhentref Cymraeg y Betws gerllaw, yr ysgol yn 13 oed am lofa Rhif 1 Rhydaman. Bu’n AS y dref o 1936 hyd 1970, creodd y drefn fudd-daliadau gwladol fodern wedi 1945, ac yn 1964 daeth yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru.FfynonellauJim Griffiths ↗Wikipedia (Saesneg)James (Jeremiah) Griffiths (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975), gwleidydd Llafur o Gymro, AS am 34 o flynyddoedd, arweinydd undeb ac Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964–66; ganed ym mhentref Cymraeg Betws ger Rhydaman; ei dad William oedd gof y pentref; gadawodd yr ysgol yn 13 i weithio yng nglofa Rhif 1 Rhydaman (Gwaith Isa’r Betws), lle daeth yn Ysgrifennydd y Gyfrinfa; aeth ymlaen â’i addysg mewn ysgol nos; cymerodd ei frawd David Rees Griffiths yr enw barddol Amanwy ar ôl ei gwm genedigol; Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru (y Ffed) yn ardal y glo carreg 1934–36; fel Gweinidog Yswiriant Gwladol o 1945 roedd yn gyfrifol am greu’r gyfundrefn fudd-daliadau fodern, gan gyflwyno Deddf Lwfansau Teulu 1945, Deddf Yswiriant Gwladol 1946 a Deddfau Anafiadau Diwydiannol a Chymorth Gwladol 1948; ynghyd â Bevan yn un o brif benseiri’r wladwriaeth les Brydeinig; ymgyrchodd dros Ysgrifennydd Gwladol i Gymru ers y 1930au; perswadiodd Harold Wilson ef i ohirio ymddeol a gwasanaethu fel y cyntaf; sefydlodd y Swyddfa Gymreig a gosod sylfeini’r swydd; Cydymaith Anrhydedd; claddwyd yng nghapel y Christian Temple, Rhydaman; mewn anerchiad coffa galwodd James Callaghan ef yn ‘un o feibion mwyaf Cymru… Jim Griffiths o Rydaman… man ei eni, yn nwfn calon Cymru, a luniodd ei fywyd a’i weithredoedd yn y bôn.’Ammanford ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydaman, a adwaenid gyntaf fel Cross Inn, ar ôl tafarn lle cyfarfyddai sawl ffordd; ym mis Tachwedd 1880 penderfynodd y bobl gymryd yr enw Ammanford, ‘rhyd ar afon Aman’, ac ailenwodd y rheilffordd orsaf Cross Inn ym mis Mehefin 1883; tyfodd y pentref yn y 19eg ganrif gyda masnach tunplat a glo carreg; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1922 a 1970; ymhlith ei chapeli mae Ebeneser (Bedyddwyr), Gellimanwydd (Annibynwyr) a Bethany (Presbyteriaid); bu Jim Griffiths, brodor o’r Betws gerllaw, yn AS iddi o 1936 hyd 1970; poblogaeth 5,445 yn 2021.
Glöwr o’r Betws ger Rhydaman a ddaeth yn weinidog Llafur ac a adeiladodd y wladwriaeth les.
Jim GriffithsFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf