
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Gaerfyrddin
Sir Gaerfyrddin
Llanarthne
Saif Dryslwyn, castell tywysogion Deheubarth, yr ochr draw i’r Tywi, mae Tŵr Paxton yn edrych i lawr o’r bryn, ac agorodd Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru yma yn 2000.
Llun: Y groesffordd yn Llanarthne · nick macneill, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llanarthne: eglwys Arthneu, sant cynnar
Llanarthne
- Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
- arthne Arthneu, sant cynnar
Yn Llanarthne, yn nyffryn Tywi, mae Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru, gyda Thŵr Paxton ar y bryn a chastell Dryslwyn dros yr afon.FfynonellauLlanarthney ↗Wikipedia (Saesneg)Llanarthne, pentref yn nyffryn Tywi, Sir Gaerfyrddin; cartref Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru ers 2000; 765 o bobl.National Botanic Garden of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru yn Llanarthne yn Nyffryn Tywi, Sir Gaerfyrddin, atyniad i ymwelwyr a chanolfan ymchwil a chadwraeth fotanegol, gyda thŷ gwydr un-rhychwant mwyaf y byd; cododd teulu Middleton blasty yma ddechrau’r 17eg ganrif; yn 1789 prynodd Syr William Paxton yr ystad am £40,000 a gwneud parc dŵr o lynnoedd, pyllau, nentydd, argaeau, llifddorau, pontydd a rhaeadrau, gyda dŵr ffynnon wedi’i bibellu i’r tŷ; cynlluniodd Samuel Pepys Cockerell ei Neuadd Middleton newydd a Thŵr Paxton, a orffennwyd yn 1809 er anrhydedd i’r Arglwydd Nelson ac sydd bellach yn eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol; mae’r parc wedi’i gofrestru’n Radd II*; llosgodd y plasty yn 1931; yn 1978 dechreuodd cerddwyr lleol godi arian i adfywio’r tiroedd; saif y Tŷ Gwydr Mawr gan Foster and Partners bron ar safle plasty Cockerell, ac enillodd y Fedal Aur am Bensaernïaeth yn Eisteddfod Genedlaethol 2000; agorodd yr ardd i’r cyhoedd ar 24 Mai 2000 a’i hagor yn swyddogol ar 21 Gorffennaf 2000; mae’n ymestyn dros 568 erw; ymhlith ei phlanhigion mae’r gerddinen wen brin Sorbus leyana; agorodd tŷ gwydr trofannol gan y pensaer o Gymro John Belle yn 2007; plannwyd casgliad o fathau o afalau Cymreig yn 2015; cyrhaeddir gwarchodfa natur genedlaethol Waun Las, tua 150 hectar o ddolydd blodau gwyllt a phorfeydd, o’r ardd; tua 160,000 o ymwelwyr yn 2019.
| Agor yr ardd | 24 Mai 2000FfynhonnellNational Botanic Garden of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru yn Llanarthne yn Nyffryn Tywi, Sir Gaerfyrddin, atyniad i ymwelwyr a chanolfan ymchwil a chadwraeth fotanegol, gyda thŷ gwydr un-rhychwant mwyaf y byd; cododd teulu Middleton blasty yma ddechrau’r 17eg ganrif; yn 1789 prynodd Syr William Paxton yr ystad am £40,000 a gwneud parc dŵr o lynnoedd, pyllau, nentydd, argaeau, llifddorau, pontydd a rhaeadrau, gyda dŵr ffynnon wedi’i bibellu i’r tŷ; cynlluniodd Samuel Pepys Cockerell ei Neuadd Middleton newydd a Thŵr Paxton, a orffennwyd yn 1809 er anrhydedd i’r Arglwydd Nelson ac sydd bellach yn eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol; mae’r parc wedi’i gofrestru’n Radd II*; llosgodd y plasty yn 1931; yn 1978 dechreuodd cerddwyr lleol godi arian i adfywio’r tiroedd; saif y Tŷ Gwydr Mawr gan Foster and Partners bron ar safle plasty Cockerell, ac enillodd y Fedal Aur am Bensaernïaeth yn Eisteddfod Genedlaethol 2000; agorodd yr ardd i’r cyhoedd ar 24 Mai 2000 a’i hagor yn swyddogol ar 21 Gorffennaf 2000; mae’n ymestyn dros 568 erw; ymhlith ei phlanhigion mae’r gerddinen wen brin Sorbus leyana; agorodd tŷ gwydr trofannol gan y pensaer o Gymro John Belle yn 2007; plannwyd casgliad o fathau o afalau Cymreig yn 2015; cyrhaeddir gwarchodfa natur genedlaethol Waun Las, tua 150 hectar o ddolydd blodau gwyllt a phorfeydd, o’r ardd; tua 160,000 o ymwelwyr yn 2019. |
|---|---|
| Yr ardd | 568 erwFfynhonnellNational Botanic Garden of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru yn Llanarthne yn Nyffryn Tywi, Sir Gaerfyrddin, atyniad i ymwelwyr a chanolfan ymchwil a chadwraeth fotanegol, gyda thŷ gwydr un-rhychwant mwyaf y byd; cododd teulu Middleton blasty yma ddechrau’r 17eg ganrif; yn 1789 prynodd Syr William Paxton yr ystad am £40,000 a gwneud parc dŵr o lynnoedd, pyllau, nentydd, argaeau, llifddorau, pontydd a rhaeadrau, gyda dŵr ffynnon wedi’i bibellu i’r tŷ; cynlluniodd Samuel Pepys Cockerell ei Neuadd Middleton newydd a Thŵr Paxton, a orffennwyd yn 1809 er anrhydedd i’r Arglwydd Nelson ac sydd bellach yn eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol; mae’r parc wedi’i gofrestru’n Radd II*; llosgodd y plasty yn 1931; yn 1978 dechreuodd cerddwyr lleol godi arian i adfywio’r tiroedd; saif y Tŷ Gwydr Mawr gan Foster and Partners bron ar safle plasty Cockerell, ac enillodd y Fedal Aur am Bensaernïaeth yn Eisteddfod Genedlaethol 2000; agorodd yr ardd i’r cyhoedd ar 24 Mai 2000 a’i hagor yn swyddogol ar 21 Gorffennaf 2000; mae’n ymestyn dros 568 erw; ymhlith ei phlanhigion mae’r gerddinen wen brin Sorbus leyana; agorodd tŷ gwydr trofannol gan y pensaer o Gymro John Belle yn 2007; plannwyd casgliad o fathau o afalau Cymreig yn 2015; cyrhaeddir gwarchodfa natur genedlaethol Waun Las, tua 150 hectar o ddolydd blodau gwyllt a phorfeydd, o’r ardd; tua 160,000 o ymwelwyr yn 2019. |
| Tŵr Paxton | 1809FfynhonnellNational Botanic Garden of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru yn Llanarthne yn Nyffryn Tywi, Sir Gaerfyrddin, atyniad i ymwelwyr a chanolfan ymchwil a chadwraeth fotanegol, gyda thŷ gwydr un-rhychwant mwyaf y byd; cododd teulu Middleton blasty yma ddechrau’r 17eg ganrif; yn 1789 prynodd Syr William Paxton yr ystad am £40,000 a gwneud parc dŵr o lynnoedd, pyllau, nentydd, argaeau, llifddorau, pontydd a rhaeadrau, gyda dŵr ffynnon wedi’i bibellu i’r tŷ; cynlluniodd Samuel Pepys Cockerell ei Neuadd Middleton newydd a Thŵr Paxton, a orffennwyd yn 1809 er anrhydedd i’r Arglwydd Nelson ac sydd bellach yn eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol; mae’r parc wedi’i gofrestru’n Radd II*; llosgodd y plasty yn 1931; yn 1978 dechreuodd cerddwyr lleol godi arian i adfywio’r tiroedd; saif y Tŷ Gwydr Mawr gan Foster and Partners bron ar safle plasty Cockerell, ac enillodd y Fedal Aur am Bensaernïaeth yn Eisteddfod Genedlaethol 2000; agorodd yr ardd i’r cyhoedd ar 24 Mai 2000 a’i hagor yn swyddogol ar 21 Gorffennaf 2000; mae’n ymestyn dros 568 erw; ymhlith ei phlanhigion mae’r gerddinen wen brin Sorbus leyana; agorodd tŷ gwydr trofannol gan y pensaer o Gymro John Belle yn 2007; plannwyd casgliad o fathau o afalau Cymreig yn 2015; cyrhaeddir gwarchodfa natur genedlaethol Waun Las, tua 150 hectar o ddolydd blodau gwyllt a phorfeydd, o’r ardd; tua 160,000 o ymwelwyr yn 2019. |
Middleton
Cododd teulu Middleton blasty yma ar ddechrau’r 1600au, ac yn 1789 prynodd Syr William Paxton yr ystâd am £40,000 a gwneud parc dŵr o lynnoedd, nentydd a rhaeadrau.FfynhonnellNational Botanic Garden of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru yn Llanarthne yn Nyffryn Tywi, Sir Gaerfyrddin, atyniad i ymwelwyr a chanolfan ymchwil a chadwraeth fotanegol, gyda thŷ gwydr un-rhychwant mwyaf y byd; cododd teulu Middleton blasty yma ddechrau’r 17eg ganrif; yn 1789 prynodd Syr William Paxton yr ystad am £40,000 a gwneud parc dŵr o lynnoedd, pyllau, nentydd, argaeau, llifddorau, pontydd a rhaeadrau, gyda dŵr ffynnon wedi’i bibellu i’r tŷ; cynlluniodd Samuel Pepys Cockerell ei Neuadd Middleton newydd a Thŵr Paxton, a orffennwyd yn 1809 er anrhydedd i’r Arglwydd Nelson ac sydd bellach yn eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol; mae’r parc wedi’i gofrestru’n Radd II*; llosgodd y plasty yn 1931; yn 1978 dechreuodd cerddwyr lleol godi arian i adfywio’r tiroedd; saif y Tŷ Gwydr Mawr gan Foster and Partners bron ar safle plasty Cockerell, ac enillodd y Fedal Aur am Bensaernïaeth yn Eisteddfod Genedlaethol 2000; agorodd yr ardd i’r cyhoedd ar 24 Mai 2000 a’i hagor yn swyddogol ar 21 Gorffennaf 2000; mae’n ymestyn dros 568 erw; ymhlith ei phlanhigion mae’r gerddinen wen brin Sorbus leyana; agorodd tŷ gwydr trofannol gan y pensaer o Gymro John Belle yn 2007; plannwyd casgliad o fathau o afalau Cymreig yn 2015; cyrhaeddir gwarchodfa natur genedlaethol Waun Las, tua 150 hectar o ddolydd blodau gwyllt a phorfeydd, o’r ardd; tua 160,000 o ymwelwyr yn 2019.
Tŵr Paxton
Cynlluniodd Samuel Pepys Cockerell Dŵr Paxton, a orffennwyd yn 1809 er anrhydedd i’r Arglwydd Nelson ac sydd bellach yng ngofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol.FfynhonnellNational Botanic Garden of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru yn Llanarthne yn Nyffryn Tywi, Sir Gaerfyrddin, atyniad i ymwelwyr a chanolfan ymchwil a chadwraeth fotanegol, gyda thŷ gwydr un-rhychwant mwyaf y byd; cododd teulu Middleton blasty yma ddechrau’r 17eg ganrif; yn 1789 prynodd Syr William Paxton yr ystad am £40,000 a gwneud parc dŵr o lynnoedd, pyllau, nentydd, argaeau, llifddorau, pontydd a rhaeadrau, gyda dŵr ffynnon wedi’i bibellu i’r tŷ; cynlluniodd Samuel Pepys Cockerell ei Neuadd Middleton newydd a Thŵr Paxton, a orffennwyd yn 1809 er anrhydedd i’r Arglwydd Nelson ac sydd bellach yn eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol; mae’r parc wedi’i gofrestru’n Radd II*; llosgodd y plasty yn 1931; yn 1978 dechreuodd cerddwyr lleol godi arian i adfywio’r tiroedd; saif y Tŷ Gwydr Mawr gan Foster and Partners bron ar safle plasty Cockerell, ac enillodd y Fedal Aur am Bensaernïaeth yn Eisteddfod Genedlaethol 2000; agorodd yr ardd i’r cyhoedd ar 24 Mai 2000 a’i hagor yn swyddogol ar 21 Gorffennaf 2000; mae’n ymestyn dros 568 erw; ymhlith ei phlanhigion mae’r gerddinen wen brin Sorbus leyana; agorodd tŷ gwydr trofannol gan y pensaer o Gymro John Belle yn 2007; plannwyd casgliad o fathau o afalau Cymreig yn 2015; cyrhaeddir gwarchodfa natur genedlaethol Waun Las, tua 150 hectar o ddolydd blodau gwyllt a phorfeydd, o’r ardd; tua 160,000 o ymwelwyr yn 2019.
Y tŷ gwydr mawr
Mae gan yr ardd y tŷ gwydr un rhychwant mwyaf yn y byd, ac enillodd ei thŷ gwydr gan Foster and Partners y Fedal Aur am Bensaernïaeth yn Eisteddfod Genedlaethol 2000.FfynhonnellNational Botanic Garden of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru yn Llanarthne yn Nyffryn Tywi, Sir Gaerfyrddin, atyniad i ymwelwyr a chanolfan ymchwil a chadwraeth fotanegol, gyda thŷ gwydr un-rhychwant mwyaf y byd; cododd teulu Middleton blasty yma ddechrau’r 17eg ganrif; yn 1789 prynodd Syr William Paxton yr ystad am £40,000 a gwneud parc dŵr o lynnoedd, pyllau, nentydd, argaeau, llifddorau, pontydd a rhaeadrau, gyda dŵr ffynnon wedi’i bibellu i’r tŷ; cynlluniodd Samuel Pepys Cockerell ei Neuadd Middleton newydd a Thŵr Paxton, a orffennwyd yn 1809 er anrhydedd i’r Arglwydd Nelson ac sydd bellach yn eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol; mae’r parc wedi’i gofrestru’n Radd II*; llosgodd y plasty yn 1931; yn 1978 dechreuodd cerddwyr lleol godi arian i adfywio’r tiroedd; saif y Tŷ Gwydr Mawr gan Foster and Partners bron ar safle plasty Cockerell, ac enillodd y Fedal Aur am Bensaernïaeth yn Eisteddfod Genedlaethol 2000; agorodd yr ardd i’r cyhoedd ar 24 Mai 2000 a’i hagor yn swyddogol ar 21 Gorffennaf 2000; mae’n ymestyn dros 568 erw; ymhlith ei phlanhigion mae’r gerddinen wen brin Sorbus leyana; agorodd tŷ gwydr trofannol gan y pensaer o Gymro John Belle yn 2007; plannwyd casgliad o fathau o afalau Cymreig yn 2015; cyrhaeddir gwarchodfa natur genedlaethol Waun Las, tua 150 hectar o ddolydd blodau gwyllt a phorfeydd, o’r ardd; tua 160,000 o ymwelwyr yn 2019.
Dryslwyn
Codwyd castell Dryslwyn tua’r 1220au gan un o dywysogion y Deheubarth, Rhys Gryg efallai. Mae’n adeilad rhestredig Gradd I, a chipiodd Owain Glyndŵr ef yn haf 1403.FfynhonnellDryslwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dryslwyn neu Gastell y Drysllwyn, castell Cymreig brodorol ar fryn creigiog uwchben afon Tywi rhwng Llandeilo a Chaerfyrddin, a godwyd tua’r 1220au gan un o dywysogion Deheubarth, Rhys Gryg efallai; gyda Dinefwr bu’n ganolog i ddiogelwch y deyrnas am amser hir; mae’r ddau gastell yn debyg, pob un â thŵr crwn â gwaelod llydan o fewn ward y mae ei llenfur yn dilyn y bryn, yn dal neuadd fawr a chegin; wedi 1283 roedd yn un o’r ychydig gestyll carreg mawr yng Nghymru a ddelid o hyd gan Gymro, Rhys ap Maredudd, a’i cryfhaodd; yn 1287 cododd yn erbyn rheolaeth Lloegr a gwarchaewyd a chipiwyd y castell; cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn haf 1403; ystyrir yn un o’r adeiladau pwysicaf sy’n weddill a godwyd gan dywysog Cymreig, rhestredig Gradd I, a’r unig gastell Cymreig brodorol gyda thair ward; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dryslwyn yn Saesneg.
Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru
Ar fap y trefi →Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf






