
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir y Fflint
Sir y Fflint
Cei Connah · Connah’s Quay
Porthladd ar afon Dyfrdwy a dyfodd yn y 1700au, pan siltiodd yr afon islaw Caer.
Llun: Yr hen ddoc, Cei Connah · John Haynes, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Cei Connah: ar ôl cei dyn o’r enw Connah
Cei Connah
- Cei cei
- Connah dyn o’r enw Connah
Connah’s Quay
- Connah’s dyn o’r enw Connah
- Quay Saesneg: cei
Tyfodd Cei Connah lle gallai llongau orwedd ar y Ddyfrdwy wedi i’r afon gael sianel newydd i’r môr. Cyn bod yn gei, Wepre ydoedd, enw sydd eisoes yn Llyfr Domesday.FfynhonnellConnah’s Quay ↗Wikipedia (Saesneg)Cei Connah; cofnodwyd gyntaf yn Llyfr Domesday yn 1086 fel Wepre, a gysylltodd Thomas Morgan â ffurf hŷn, Wybre; codwyd y New Cut, y sianel i’r môr, yn 1737; cofnodir pier o’r enw New Quay yn 1773 a Connas Quay yn 1791; daw’r enw o James Connah (1732–87), a oedd yn byw yn y Quay House; adeiladodd iard longau Ferguson y sgwner Kathleen & May; bu’r orsaf reilffordd ar agor o 1870 hyd 1966; crëwyd y dosbarth trefol yn 1896.
| Enw Domesday | Wepre, 1086FfynhonnellConnah’s Quay ↗Wikipedia (Saesneg)Cei Connah; cofnodwyd gyntaf yn Llyfr Domesday yn 1086 fel Wepre, a gysylltodd Thomas Morgan â ffurf hŷn, Wybre; codwyd y New Cut, y sianel i’r môr, yn 1737; cofnodir pier o’r enw New Quay yn 1773 a Connas Quay yn 1791; daw’r enw o James Connah (1732–87), a oedd yn byw yn y Quay House; adeiladodd iard longau Ferguson y sgwner Kathleen & May; bu’r orsaf reilffordd ar agor o 1870 hyd 1966; crëwyd y dosbarth trefol yn 1896. |
|---|---|
| New Cut | 1737FfynhonnellConnah’s Quay ↗Wikipedia (Saesneg)Cei Connah; cofnodwyd gyntaf yn Llyfr Domesday yn 1086 fel Wepre, a gysylltodd Thomas Morgan â ffurf hŷn, Wybre; codwyd y New Cut, y sianel i’r môr, yn 1737; cofnodir pier o’r enw New Quay yn 1773 a Connas Quay yn 1791; daw’r enw o James Connah (1732–87), a oedd yn byw yn y Quay House; adeiladodd iard longau Ferguson y sgwner Kathleen & May; bu’r orsaf reilffordd ar agor o 1870 hyd 1966; crëwyd y dosbarth trefol yn 1896. |
| Connas Quay | cofnod cyntaf 1791FfynhonnellConnah’s Quay ↗Wikipedia (Saesneg)Cei Connah; cofnodwyd gyntaf yn Llyfr Domesday yn 1086 fel Wepre, a gysylltodd Thomas Morgan â ffurf hŷn, Wybre; codwyd y New Cut, y sianel i’r môr, yn 1737; cofnodir pier o’r enw New Quay yn 1773 a Connas Quay yn 1791; daw’r enw o James Connah (1732–87), a oedd yn byw yn y Quay House; adeiladodd iard longau Ferguson y sgwner Kathleen & May; bu’r orsaf reilffordd ar agor o 1870 hyd 1966; crëwyd y dosbarth trefol yn 1896. |
Wepre
Mae Llyfr Domesday yn galw’r lle yn Wepre, a chysylltodd Thomas Morgan yr enw â ffurf hŷn, Wybre. Ym Mharc Gwepra, mewn cwm coediog, saif Castell Ewloe, un o gestyll olaf y tywysogion brodorol.FfynonellauConnah’s Quay ↗Wikipedia (Saesneg)Cei Connah; cofnodwyd gyntaf yn Llyfr Domesday yn 1086 fel Wepre, a gysylltodd Thomas Morgan â ffurf hŷn, Wybre; codwyd y New Cut, y sianel i’r môr, yn 1737; cofnodir pier o’r enw New Quay yn 1773 a Connas Quay yn 1791; daw’r enw o James Connah (1732–87), a oedd yn byw yn y Quay House; adeiladodd iard longau Ferguson y sgwner Kathleen & May; bu’r orsaf reilffordd ar agor o 1870 hyd 1966; crëwyd y dosbarth trefol yn 1896.Ewloe Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Ewloe, castell Cymreig brodorol teyrnas Gwynedd ger Ewlo yn Sir y Fflint, un o’r olaf a godwyd gan y tywysogion brodorol; yn Nhegeingl, cantref o’r Berfeddwlad, ger ffordd Caer, ar bentir serth mewn cwm coediog lle mae dwy nant yn cwrdd; codwyd o dywodfaen lleol; yn ei ward uchaf mae tŵr ar ffurf D, y ‘gorthwr Cymreig’, ar graig, fel y tŵr a gododd Llywelyn Fawr yng Nghastell y Bere; codai muriau’r tŵr, 2 m o drwch ar y gwaelod, i tua 11 m, gyda neuadd ar y llawr cyntaf a gyrhaeddid gan risiau, saethdyllau ar yr ochrau crwm a ffenestr Romanésg; saif tŵr crwn ar fryncyn yn y ward isaf; efallai i amddiffynfa gynharach ddilyn buddugoliaeth Owain Gwynedd dros Harri II ym Mrwydr Ewlo yn 1157; credir bellach mai Llywelyn ab Iorwerth a’i dechreuodd; enillodd Llywelyn ap Gruffudd ef yn ôl a’i gryfhau wrth adennill y Berfeddwlad yn 1256–57, a bu’n gefndir i drafodaethau rhwng y Cymry a’r Saeson yn 1259 a 1260; mae Rholiau Pledion Caer yn nodi yn 1311 fod llawer o’r castell yn dal i sefyll; rhestredig Gradd I, o fewn Parc Wepre, yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim ar hyd llwybrau drwy Goed Wepre; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Ewloe yn Saesneg.
Y New Cut
Yn 1737 rhoddodd y New Cut sianel syth i’r Ddyfrdwy i’r môr. Cofnodir pier o’r enw New Quay yn 1773, ac erbyn 1791 Connas Quay ydoedd, ar ôl James Connah (1732–87), a oedd yn byw yn y Quay House.FfynhonnellConnah’s Quay ↗Wikipedia (Saesneg)Cei Connah; cofnodwyd gyntaf yn Llyfr Domesday yn 1086 fel Wepre, a gysylltodd Thomas Morgan â ffurf hŷn, Wybre; codwyd y New Cut, y sianel i’r môr, yn 1737; cofnodir pier o’r enw New Quay yn 1773 a Connas Quay yn 1791; daw’r enw o James Connah (1732–87), a oedd yn byw yn y Quay House; adeiladodd iard longau Ferguson y sgwner Kathleen & May; bu’r orsaf reilffordd ar agor o 1870 hyd 1966; crëwyd y dosbarth trefol yn 1896.
Llongau’r Ddyfrdwy
Adeiladodd iard longau Ferguson yn y porthladd y sgwner Kathleen & May, a daeth y rheilffordd yn 1870. Yn 1896 daeth y dref yn ddosbarth trefol, a’r un flwyddyn dechreuodd gwaith dur Summers ar yr afon.FfynonellauConnah’s Quay ↗Wikipedia (Saesneg)Cei Connah; cofnodwyd gyntaf yn Llyfr Domesday yn 1086 fel Wepre, a gysylltodd Thomas Morgan â ffurf hŷn, Wybre; codwyd y New Cut, y sianel i’r môr, yn 1737; cofnodir pier o’r enw New Quay yn 1773 a Connas Quay yn 1791; daw’r enw o James Connah (1732–87), a oedd yn byw yn y Quay House; adeiladodd iard longau Ferguson y sgwner Kathleen & May; bu’r orsaf reilffordd ar agor o 1870 hyd 1966; crëwyd y dosbarth trefol yn 1896.Shotton, Flintshire ↗Wikipedia (Saesneg)Shotton, ar y Ddyfrdwy, ynghlwm wrth Gei Connah; y ffurf gynharaf a gofnodwyd yw Cyllingas, a gysylltir â’r gair Cymraeg celyn, ac ysgrifennodd Richard Willett Kyllins yn 1822; sefydlwyd gwaith dur John Summers & Sons yn 1896 ar safle chwe erw, cyflogai dros 13,000 ar ei anterth, gwladolwyd ef yn 1967 ac mae’n eiddo i Tata Steel er 2006, y rhan fwyaf ohono dros yr afon yng Nghei Connah; gorffennwyd Pont Penarlâg, pont dro, yn 1889 ac analluogwyd ei pheirianwaith agor yn 1960; enillodd Henry Weale (1897–1959) Groes Victoria yn y Rhyfel Byd Cyntaf.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



