Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir y Fflint

Sir y Fflint

Penarlâg · Hawarden

Ymosododd Dafydd ap Gruffudd ar gastell Penarlâg ar Sul y Blodau 1282 a dechrau rhyfel olaf y tywysogion. Mae llyfrgell Gladstone yma.

Llun: Tafarn y Glynne Arms, Penarlâg · Gammock, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Sir y FflintYn Gymraeg: Penarlâg53.185° N, 3.026° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Penarlâg: hen enw, efallai ‘y pen uwch y gwastad’

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Penarlâg ar dir uchel uwchben y Ddyfrdwy, a’r enw Cymraeg yw’r hynaf, o pennardd, ‘tir uchel’, ac alafog, ‘cyfoethog o wartheg’, yn fwyaf tebyg. Yn ei choed y disgynnodd meibion Owain Gwynedd ar fyddin brenin.

Enw CymraegPenarlâg
Brwydr EwloGorffennaf 1157
Llyfrgell Gladstoneyr enw er 2010

Y cudd-ymosodiad yn Ewlo

Ym mis Gorffennaf 1157 anfonodd Harri II lu ysgafnach drwy goed Penarlâg, a disgynnodd meibion Owain Gwynedd, Dafydd a Chynan, arno o’u cuddfan. Roedd Eustace fitz John, cwnstabl Caer, ymhlith y meirw, a gollyngwyd baner y brenin, fel y tybiodd rhai fod y brenin ei hun wedi syrthio. Dadorchuddiwyd plac yn y fan yn 2008.

Castell Ewloe

Gerllaw, ar drwyn serth mewn cwm coediog lle mae dwy nant yn cwrdd, saif Castell Ewloe, un o’r cestyll olaf a godwyd gan y tywysogion brodorol, y credir bellach mai Llywelyn ab Iorwerth a’i dechreuodd. Mae ei ‘orthwr Cymreig’ siâp D yn debyg i’r tŵr a gododd Llywelyn yng Nghastell y Bere, ac adenillodd Llywelyn ap Gruffudd y castell yn 1256–57.

Sul y Blodau 1282

Ar Sul y Blodau 1282 ymosododd Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn, ar Benarlâg a chipio’r castell, ac o farwolaeth Llywelyn ef oedd Tywysog Cymru.

Gladstone a Deiniol

Treuliodd W. E. Gladstone ddiwedd ei oes yng Nghastell Penarlâg, cartref teulu ei wraig, y Glynniaid. Gadawodd ei lyfrau i’r dref fel Llyfrgell Sant Deiniol, wedi’i henwi ar ôl sant yr eglwys blwyf drws nesaf, ac er 2010 fe’i gelwir yn Llyfrgell Gladstone, yr unig lyfrgell breswyl ym Mhrydain.

Ymweld

Mae Castell Ewloe ym Mharc Gwepra, yng ngofal Cadw, a gellir cyrraedd ato am ddim ar lwybrau drwy Goed Gwepra.

Dafydd ap GruffuddBrwydrau Cymru

Ar fap y trefi →

Pobl Penarlâg

c. 1238–1283

Dafydd ap Gruffudd

Y tywysog olaf (wedi’i gofnodi)

Brawd Llywelyn ein Llyw Olaf, a ddechreuodd y rhyfel olaf yn 1282 ac a arweiniodd y Cymry wedi i Lywelyn syrthio, tywysog annibynnol olaf Cymru.

Dafydd ap Gruffudd

Ar y llinell amser

  1. Dechrau rhyfel 1282

    Ar Sul y Blodau mae Dafydd ap Gruffudd yn ymosod ar Gastell Penarlâg, ac mae Cymru’n codi unwaith eto dros ei rhyddid.

    Dechrau rhyfel 1282

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf