Owain Glyndŵr
Tywysog Cymru (wedi’i gofnodi)Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain Glyndŵr

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Ddinbych
Sir Ddinbych
Yn nhiroedd Owain Glyndŵr, y mae ei gerflun yn marchogaeth yn y sgwâr. Cynhaliwyd yr eisteddfod fodern gyntaf a oedd yn agored i’r cyhoedd yma yn 1789.
Llun: Corwen, gyda cherflun Owain Glyndŵr · Eirian Evans, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Corwen: ‘côr gwyn’ neu ‘côr sanctaidd’ yn ôl pob tebyg
Corwen
Gorwedd Corwen yn nyffryn Dyfrdwy yn Edeirnion, ychydig filltiroedd o Lyndyfrdwy, y faenor a roddodd ei enw i Owain Glyndŵr. Mae Owain ar ei farch bellach yn marchogaeth uwchben y sgwâr.FfynonellauCorwen ↗Wikipedia (Saesneg)Corwen, yn nyffryn Dyfrdwy yn Edeirnion; mae eglwys Sant Mael a Sant Sulien o’r 13eg ganrif; cyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400 yn ei faenor gerllaw yng Nglyndyfrdwy, gan ddechrau gwrthryfel pedair blynedd ar ddeg; safodd cerflun o Owain gan Simon van de Put ar y Sgwâr o 1995, a’i newid yn 2007 am gerflun mwy ohono ar farch gan Colin Spofforth; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1919; poblogaeth 2,325 yn 2011.Owain Glyndŵr ↗Wikipedia, ar sail R. R. Davies, The Revolt of Owain Glyn Dŵr (Rhydychen, 1995), a’r Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Ei enw o Lyndyfrdwy; bu farw ei dad Gruffudd Fychan ychydig cyn 1370, gan adael i Owain ei diroedd yng Nghynllaith a Glyndyfrdwy; disgynnai drwy ei dad o Fadog ap Maredudd, rheolwr olaf Powys unedig; llosgodd y Tywysog Harri ei dai yn Sycharth a Glyndyfrdwy yn 1403.
| Cyhoeddi Owain yn Dywysog Cymru | 16 Medi 1400FfynhonnellCorwen ↗Wikipedia (Saesneg)Corwen, yn nyffryn Dyfrdwy yn Edeirnion; mae eglwys Sant Mael a Sant Sulien o’r 13eg ganrif; cyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400 yn ei faenor gerllaw yng Nglyndyfrdwy, gan ddechrau gwrthryfel pedair blynedd ar ddeg; safodd cerflun o Owain gan Simon van de Put ar y Sgwâr o 1995, a’i newid yn 2007 am gerflun mwy ohono ar farch gan Colin Spofforth; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1919; poblogaeth 2,325 yn 2011. |
|---|---|
| Eglwys | Sant Mael a Sant Sulien, 13eg ganrifFfynhonnellCorwen ↗Wikipedia (Saesneg)Corwen, yn nyffryn Dyfrdwy yn Edeirnion; mae eglwys Sant Mael a Sant Sulien o’r 13eg ganrif; cyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400 yn ei faenor gerllaw yng Nglyndyfrdwy, gan ddechrau gwrthryfel pedair blynedd ar ddeg; safodd cerflun o Owain gan Simon van de Put ar y Sgwâr o 1995, a’i newid yn 2007 am gerflun mwy ohono ar farch gan Colin Spofforth; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1919; poblogaeth 2,325 yn 2011. |
| Eisteddfod Genedlaethol | 1919FfynhonnellCorwen ↗Wikipedia (Saesneg)Corwen, yn nyffryn Dyfrdwy yn Edeirnion; mae eglwys Sant Mael a Sant Sulien o’r 13eg ganrif; cyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400 yn ei faenor gerllaw yng Nglyndyfrdwy, gan ddechrau gwrthryfel pedair blynedd ar ddeg; safodd cerflun o Owain gan Simon van de Put ar y Sgwâr o 1995, a’i newid yn 2007 am gerflun mwy ohono ar farch gan Colin Spofforth; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1919; poblogaeth 2,325 yn 2011. |
Ar y grib filltir i’r gogledd o’r dref saif Caer Drewyn, bryngaer fawr â muriau cerrig o Oes yr Haearn uwchben y Ddyfrdwy, y priodolwyd ei chodi unwaith i gawr, Drewyn Gawr.FfynonellauCaer Drewyn; Caer Drewen (NPRN 95431) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru (T. Driver 2008, a’i The Hillforts of Iron Age Wales, 2023): bryngaer fawr â muriau cerrig o Oes yr Haearn ar dir goleddol islaw pen cefnen sy’n rhedeg i’r gorllewin i ddyffryn Dyfrdwy i’r gogledd o Gorwen; fe’i crybwyllir gyntaf tua 1600, pan briodolwyd ei chodi i arwr neu gawr, Drewyn Gawr, a nodwyd ei bod yn hafod yn yr Oesoedd Canol; galwodd Edward Lhwyd hi yn yr 17eg ganrif yn ‘place where they kept their cattle in war time’; tri phrif gyfnod, yn gyntaf caer bridd lai ar y man uchaf, yna’r brif gaer â muriau o rwbel sgri yn amgáu 3.36 ha, 192 m wrth 215 m, â phyrth cerrig cain yn troi i mewn i’r gorllewin a’r gogledd-ddwyrain, yna atodiad trionglog, efallai o’r cyfnod Rhufeinig-Brydeinig; mae’n rheoli man cyfarfod y dyffrynnoedd uwchben Dyffryn Edeirnion, wedi’i gogwyddo i lawr llethr 40 m i edrych dros y dyffryn; safai gwersyll ymdeithio Rhufeinig 4.5 km i’r gorllewin ym Mhenrhos, Druid; tua thri ar ddeg o lwyfannau tai; ffynnon islaw’r porth gorllewinol; cliriodd y Parch. Hugh Pritchard rannau o’r rhagfur (cyhoeddwyd 1887) ac arolygodd Willoughby Gardner hi yn y 1920au, gan gael craidd o rwbel ag wyneb o waith maen sych bob ochr, rhodfa 1.5 m o led fel yn Nhre’r Ceiri, a mur efallai 4.2–4.6 m o uchder unwaith; efallai i greigiau ar draws y ffordd at y prif borth weithio fel chevaux-de-frise naturiol; mae hen gaeau ar y llethrau y tu hwnt; credir yn gyffredinol i Owain Glyndŵr ddefnyddio Caer Drewyn fel encil o bryd i’w gilydd (Pennant).Caer Drewyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: bryngaer o Oes yr Haearn filltir i’r gogledd o Gorwen yn ne Sir Ddinbych, weithiau Caer Drewin, ar fryn uwchlaw Dyffryn Edeirnion tua 280 medr, â Phentre Trewyn islaw; heneb gofrestredig Cadw ME012; rhed afon Dyfrdwy islaw, gyda golygfeydd eang o Edeirnion a’r mynyddoedd i’r gorllewin a’r gogledd; bu’r llwybr i fyny’r dyffryn yn dramwyfa bwysig ers gwawr hanes; mae’r gaer ar y ffin rhwng tiriogaeth y Deceangli i’r gogledd a’r Ordovices i’r de; o leiaf pedwar cyfnod o adeiladu; mae’r gwrthglawdd mawr o gerrig â chelloedd gwarchod ym mynedfa’r gogledd-ddwyrain a llwybr o gwmpas y muriau yn debyg iawn i Dre’r Ceiri a chaerau eraill Llŷn; codwyd tai bychain canoloesol yn ddiweddarach ar lwyfannau wrth y fynedfa orllewinol; cofnododd T. Gwynn Jones stori werin yn ardal Corwen i gawr, Drewyn, godi’r gaer er mwyn i’w gariadferch gael lle i gadw a godro ei gwartheg; mae traddodiad lleol yn cysylltu’r gaer ag Owain Glyndŵr, a chyfeiria Thomas Pennant at Lyndŵr yn encilio i’r gaer ar ôl ymosod ar Ruthun; mae trigolion lleol yn dal i gredu iddo fwstro ei ryfelwyr yno.
Ar 16 Medi 1400 cyfarfu pymtheg o wŷr blaenllaw yng nghartref Owain yng Nglyndyfrdwy, yn eu plith Hywel Cyffin, Deon Llanelwy, a’i gyhoeddi’n Dywysog Cymru. Felly y dechreuodd gwrthryfel a barhaodd bedair blynedd ar ddeg.FfynonellauLlys Glyndŵr: the men and women who made the rebellion possible ↗Nation.Cymru (Saesneg)Daeth pymtheg o wŷr blaenllaw ynghyd yng nghartref Owain yng Nglyndyfrdwy ar 16 Medi 1400 a phenderfynu gyda’i gilydd ddechrau’r gwrthryfel; yn eu plith Hywel Cyffin, Deon Llanelwy, a Gruffudd a Philip Hanmer, meibion hen farnwr uchel.Corwen ↗Wikipedia (Saesneg)Corwen, yn nyffryn Dyfrdwy yn Edeirnion; mae eglwys Sant Mael a Sant Sulien o’r 13eg ganrif; cyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400 yn ei faenor gerllaw yng Nglyndyfrdwy, gan ddechrau gwrthryfel pedair blynedd ar ddeg; safodd cerflun o Owain gan Simon van de Put ar y Sgwâr o 1995, a’i newid yn 2007 am gerflun mwy ohono ar farch gan Colin Spofforth; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1919; poblogaeth 2,325 yn 2011.
Mae eglwys Sant Mael a Sant Sulien o’r 1200au, ac mae hen faen hir, Carreg y Big yn y Fach Rewlyd, wedi’i gosod yn ei chyntedd.FfynonellauCorwen ↗Wikipedia (Saesneg)Corwen, yn nyffryn Dyfrdwy yn Edeirnion; mae eglwys Sant Mael a Sant Sulien o’r 13eg ganrif; cyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400 yn ei faenor gerllaw yng Nglyndyfrdwy, gan ddechrau gwrthryfel pedair blynedd ar ddeg; safodd cerflun o Owain gan Simon van de Put ar y Sgwâr o 1995, a’i newid yn 2007 am gerflun mwy ohono ar farch gan Colin Spofforth; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1919; poblogaeth 2,325 yn 2011.Standing stone incorporated into church porch, Corwen ↗Eirian Evans, Geograph (Saesneg)Y maen hir cynhanesyddol o’r enw Carreg y Big yn y Fach Rewlyd, a adeiladwyd i gyntedd eglwys Mael a Sulien.
Er 2007 mae cerflun mawr o Owain Glyndŵr ar gefn ei farch, gan Colin Spofforth, wedi sefyll ar y sgwâr, a daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i Gorwen yn 1919.FfynhonnellCorwen ↗Wikipedia (Saesneg)Corwen, yn nyffryn Dyfrdwy yn Edeirnion; mae eglwys Sant Mael a Sant Sulien o’r 13eg ganrif; cyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400 yn ei faenor gerllaw yng Nglyndyfrdwy, gan ddechrau gwrthryfel pedair blynedd ar ddeg; safodd cerflun o Owain gan Simon van de Put ar y Sgwâr o 1995, a’i newid yn 2007 am gerflun mwy ohono ar farch gan Colin Spofforth; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1919; poblogaeth 2,325 yn 2011.
Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain GlyndŵrMae Cymdeithas y Gwyneddigion yn cynnal eisteddfod agored yng Nghorwen, dechrau’r eisteddfod fodern.
Eisteddfod CorwenFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf