Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Wrecsam

Wrecsam

Y Waun · Chirk

Codwyd Castell y Waun gan Roger Mortimer tua 1295. Mae traphont Telford a Safle Treftadaeth y Byd Pontcysyllte gerllaw.

Llun: Stryd yr Eglwys, y Waun · Richard Green, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
WrecsamYn Gymraeg: Y Waun52.936° N, 3.057° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Y Waun: y waun; daw’r Saesneg o afon Ceiriog

Y Waun

  • Y y fannod
  • Waun gwauno gwaun (treiglad meddal: g → –)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif y Waun lle mae Dyffryn Ceiriog yn agor tua’r ffin, â Chlawdd Offa ar ei ymyl. Yn y dyffryn islaw’r castell, yn 1165, y gyrrodd y Cymry fyddin Harri II yn ei hôl.

Brwydr Crogen1165
Castell y Wauncodwyd yn y 1290au
Clawdd Offao fewn 200 llath i’r castell

Crogen

Yn 1165 casglodd Harri II fyddin fawr yn Amwythig, a chododd Owain Gwynedd lu unedig yng Nghorwen gyda Rhys ap Gruffudd, Iorwerth Goch ac Owain Cyfeiliog. Yn Nyffryn Ceiriog, lle torrodd Harri’r coed, ymosododd milwyr Cymreig ar ei fyddin, yn y lle a gofir fel Adwy’r Beddau.

Storm ar y Berwyn

Ar y Berwyn, medd y Brut, gorthrymwyd byddin y brenin gan dymestl gref o wynt a llifogydd mawr o law. Aeth Harri’n ôl i Amwythig a rhoi’r gorau i’r ymgyrch. Mae Derwen Adwy’r Meirw, 300 llath o’r castell, yn nodi safle’r frwydr.

Castell y Waun

Cododd Roger Mortimer y castell yn y 1290au i warchod ceg y dyffryn, canolfan arglwyddiaeth y Waun. Prynodd Syr Thomas Myddelton ef am £5,000 a bu ei deulu’n byw yno hyd 2004. Drwy’r ddau ryfel byd fe’i prydleswyd gan yr Arglwydd Howard de Walden, hyrwyddwr diwylliant Cymru.

Llyfr Du’r Waun

Mae Llyfr Du’r Waun, sef Peniarth 29 yn y Llyfrgell Genedlaethol bellach, yn gopi o’r drydedd ganrif ar ddeg o gyfreithiau Cymru yn nhestun Llyfr Iorwerth, a gasglwyd gan Robert Vaughan yn yr Hengwrt. Ni ellir olrhain ei gysylltiad â’r Waun cyn yr unfed ganrif ar bymtheg.

Ymweld

Mae’r castell ym meddiant yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Erbyn 1719 roedd gan ei flaengwrt gatiau haearn gyr a wnaed gan Robert a John Davies o’r Bers, ac yn y parc mae clawdd a ffos Clawdd Offa yn dal i sefyll.

Traphont Pontcysyllte

Ar fap y trefi →

Pobl Y Waun

c. 1100–1170

Owain Gwynedd

Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.

Owain Gwynedd

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf