Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Wrecsam

Wrecsam

Rhosllannerchrugog

Pentref glofaol enwog am ei gorau a’i Gymraeg cryf, a elwir yn ‘y Rhos’.

Llun: Y Stiwt, Rhosllannerchrugog · Jaseman125 at English Wikipedia, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Wrecsam53.013° N, 3.059° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Rhosllannerchrugog: rhos y llannerch rugog

Rhosllannerchrugog

  • Rhos rhos
  • llannerch llannerch
  • rugog grugogo grugog (treiglad meddal: g → –)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Pentref glowyr, capeli a chorau uwchben Wrecsam yw Rhosllannerchrugog, y Rhos i bawb, â Chymraeg ‘yn wahanol i ddim arall a glywir yng Nghymru’.

Y Stiwtcodwyd gan y glowyr, 1926
Eisteddfod Genedlaethol1945 a 1961
Band Arian Gwobr Rhos1884

Y llannerch rugog

Daw’r enw o hen ystad Llannerchrugog, o llannerch a grugog. Mae Cymraeg y Rhos yn troi ei e a’i o yn ddeuseiniaid, a’i gair nene, ‘hwnna draw’, na chlywir mohono yn unman arall, sy’n rhoi ei enw i’r papur misol Nene.

Glo

Yn eu siarter yn 1563 cafodd bwrdeisiaid Holt yr hawl i gloddio glo yn Rhos. Tyfodd pentref glofaol yma o’r 18fed ganrif ac yn gyflym o’r 1840au, a gweithiodd Glofa’r Hafod hyd 1968.

Capeli a’r Diwygiad

Codwyd Capel Mawr gyntaf yn 1770, Capel Bach yn 1812 a Phenuel, capel y Bedyddwyr, yn 1856–59. Roedd Rhos yn un o ganolfannau Diwygiad 1904–05, gydag R. B. Jones yn pregethu ym Mhenuel ym mis Tachwedd 1904, ac yn ddiweddarach bu Lewis Valentine, arweinydd cyntaf Plaid Cymru, yn weinidog yno.

Y Stiwt

Cododd y glowyr eu Sefydliad, y Stiwt, yn 1926. Pan fygythiwyd ef yn 1985 ymgyrchodd y pentref a’i achub, a heddiw mae’n theatr 490 sedd, rhestredig Gradd II*.

Cân

Pentref corau meibion yw’r Rhos, a ffurfiwyd ei band arian yn 1884. Roedd y cyfansoddwr Caradog Roberts a’r arweinydd Arwel Hughes yn feibion i’r Rhos, a daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yma yn 1945 ac eto yn 1961.

Ar fap y trefi →

Pobl Rhosllannerchrugog

c. 1625–1697

John ap John

Y Crynwr Cymreig cyntaf (wedi’i gofnodi)

Y gŵr o Rosllannerchrugog a gerddodd i’r gogledd i gyfarfod â George Fox yn 1653, a ddaeth yn Grynwr cyntaf Cymru, ac a dreuliodd ei oes yn pregethu’r Goleuni Mewnol yn Gymraeg.

John ap John

Brwydrau gerllaw

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf