Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ynys Môn

Ynys Môn

Y Fali · Valley

Pan godwyd y maes awyr yn 1942, rhoddodd mawn Llyn Cerrig Bach un o gelciau mwyaf Oes yr Haearn ym Mhrydain: arfau, rhannau cerbydau rhyfel a chadwyn caethweision, offrymau a daflwyd i’r llyn gan Frythoniaid Môn.

Llun: Pentref y Fali · Dave Smethurst, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Ynys MônYn Gymraeg: Y Fali53.285° N, 4.566° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Y Fali: dywedir iddo ddod o’r toriad a gloddiwyd drwy’r bryncyn i ffordd Telford i Gaergybi

Valley

  • Valley Saesneg: cwm

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif y Fali lle mae ffordd Telford yn croesi o Fôn i Ynys Gybi dros Arglawdd Stanley, y Cob, a godwyd yn yr 1820au. Dywed un esboniad fod yr enw’n dod o bant a gloddiwyd am rwbel pan godwyd yr arglawdd.

Arglawdd Stanleyyr 1820au
Darganfod celc Llyn Cerrig Bach1942
Gwrthrychau yn y celc181

Llyn Cerrig Bach

Yn 1942 codwyd mawn o’r gors wrth lyn bach Llyn Cerrig Bach i’w daenu dros y tywod ar gyfer rhedfa, a chafodd William Owen Roberts, prif dirmon y maes awyr, ei fod yn llawn o waith metel o Oes yr Haearn, wedi’i osod yn y dŵr yn offrymau.

Y gadwyn

Y darganfyddiad cyntaf oedd cadwyn haearn dros dri metr o hyd gyda phum cylch gwddf, a ddaliwyd yn nannedd og ac a ddefnyddiwyd gyda thractor i dynnu lorïau o’r mwd cyn i neb wybod ei hoed. At ei gilydd mae 181 o wrthrychau’n hysbys, y casgliad pwysicaf o’i fath yng Nghymru.

RAF Fali

Mae’r maes awyr wrth y pentref yn hyfforddi peilotiaid jetiau cyflym.

Y pentref

Tyfodd y pentref lle cyfarfu’r ffordd a’r rheilffordd, ac mae blwch signal ei orsaf yn adeilad rhestredig. Roedd 2,361 o bobl yn byw yma yn 2011.

Llyn Cerrig BachY Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysgu

Ar fap y trefi →

Cestyll gerllaw

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf