Llywelyn Fawr
Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn Fawr
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ynys Môn
Ynys Môn
Prif lys brenhinoedd a thywysogion Gwynedd, a elwid yn arglwyddi Aberffraw. Safodd y llys yma am ganrifoedd.
Llun: Aberffraw a’i hen bont · Chris Heaton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Aberffraw: aber afon Ffraw
Aberffraw
Aberffraw, ar arfordir de-orllewin Môn, oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd, a chymerodd y llinach frenhinol a deyrnasai oddi yma ei henw, llinach Aberffraw. Berffro yw’r enw o hyd ar wefusau’r bobl leol.FfynonellauAberffraw ↗Wikipedia (Saesneg)Aberffraw, pentref a chymuned ar arfordir de-orllewin Ynys Môn, ar lan orllewinol afon Ffraw, a elwir y Berffro ar lafar; un o safleoedd Mesolithig hynaf Cymru, tua 9,000 oed: yn Nhrwyn Du ym mae Aberffraw cafwyd bod carnedd ymylfaen o Oes yr Efydd, o tua 2000 CC, a gloddiwyd yn 1977, yn gorwedd ar 7,000 o offer fflint a dwy fwyell o tua 7000 CC; gerllaw mae Din Dryfol, siambr gladdu Neolithig, ac ar lannau afon Gwna mae cytiau crwn o Oes yr Haearn; yn y Mabinogi yn Aberffraw y cynhaliwyd gwledd briodas Branwen a Matholwch; yn yr Oesoedd Canol hon oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd a chartref brenhinol Llinach Aberffraw; ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd y llinach a elwir yn Llinach Aberffraw, y bu ei disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru; adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn breswylfa yn 1201; mewn cyrch Llychlynnaidd yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i ddwyn adref y Cymry a gludwyd ymaith; tynnwyd y llys i lawr yn 1317 i ddarparu cerrig i Gastell Caernarfon; ar Ŵyl Sant Nicolas, 6 Rhagfyr 1331, claddodd storm dywod 186 erw o Aberffraw i’r gogledd i Rosneigr; codwyd Eglwys Cwyfan ar ynys lanw Cribinau, yr eglwys yn y môr, yn y 12fed ganrif; Eglwys Beuno, â chorff dwbl, o’r 12fed ganrif, Gradd II*; mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd; mae twyni Aberffraw, 357 hectar, yn un o gynefinoedd twyni mwyaf y DU.Aberffraw ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref ar arfordir gorllewinol Ynys Môn, ‘y Berffro’ ar lafar, rhwng Rhosneigr a Llangadwaladr, a enwyd ar ôl afon Ffraw; yn Oes y Tywysogion maenor cwmwd Malltraeth yng nghantref Aberffraw; ers cyfnod cynnar iawn cartref prif lys teyrnas Gwynedd, cartref traddodiadol brenhinoedd a thywysogion Gwynedd; o tua 860 hyd tua 1170 prif lys rheolwyr Gwynedd a chanolbwynt eu grym; cafwyd fflintiau Mesolithig, tomen gladdu o Oes yr Efydd a chaer Rufeinig; fe’i henwir yn y Mabinogion fel y lle y priododd Branwen ferch Llŷr â Matholwch, brenin Iwerddon; mae’n ddigon posibl bod maerdref, eglwys, llys a chaer yma ers cyfnod Maelgwn Gwynedd yn y 6ed ganrif; o tua 860 daeth yn llys brenhinoedd Gwynedd, dechrau’r llinach frenhinol a elwir yn Aberffraw, a barhaodd hyd 1282–3; porthladd pwysig i fasnach a physgota, a amddiffynnwyd gan Rodri Mawr a brenhinoedd Gwynedd rhag y Llychlynwyr, y Gwyddelod a’r Normaniaid; o’r llys casglai swyddogion drethi a gweinyddu’r gyfraith; adnewyddwyd yn ganolfan grym Owain Gwynedd wedi 1137; wedi marw Llywelyn ap Gruffudd yng Nghilmeri yn 1282 dinistriwyd llawer o’r llys gan y Saeson a mynd â’i gerrig i godi cestyll Edward yng Nghaernarfon a Biwmares; tybir mai safle Eglwys Beuno yw safle’r llys brenhinol; cysegrwyd yr eglwys i Beuno, ac mae ei chynllun corff dwbl yn fwy cyffredin yn Nyffryn Clwyd, ei rhan ddeheuol yn Normanaidd o’r 12fed ganrif a’i phorth deheuol o’r 14eg.
| Rhodri Mawr yn ailgodi’r llys | 873FfynhonnellAberffraw ↗Wikipedia (Saesneg)Aberffraw, pentref a chymuned ar arfordir de-orllewin Ynys Môn, ar lan orllewinol afon Ffraw, a elwir y Berffro ar lafar; un o safleoedd Mesolithig hynaf Cymru, tua 9,000 oed: yn Nhrwyn Du ym mae Aberffraw cafwyd bod carnedd ymylfaen o Oes yr Efydd, o tua 2000 CC, a gloddiwyd yn 1977, yn gorwedd ar 7,000 o offer fflint a dwy fwyell o tua 7000 CC; gerllaw mae Din Dryfol, siambr gladdu Neolithig, ac ar lannau afon Gwna mae cytiau crwn o Oes yr Haearn; yn y Mabinogi yn Aberffraw y cynhaliwyd gwledd briodas Branwen a Matholwch; yn yr Oesoedd Canol hon oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd a chartref brenhinol Llinach Aberffraw; ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd y llinach a elwir yn Llinach Aberffraw, y bu ei disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru; adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn breswylfa yn 1201; mewn cyrch Llychlynnaidd yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i ddwyn adref y Cymry a gludwyd ymaith; tynnwyd y llys i lawr yn 1317 i ddarparu cerrig i Gastell Caernarfon; ar Ŵyl Sant Nicolas, 6 Rhagfyr 1331, claddodd storm dywod 186 erw o Aberffraw i’r gogledd i Rosneigr; codwyd Eglwys Cwyfan ar ynys lanw Cribinau, yr eglwys yn y môr, yn y 12fed ganrif; Eglwys Beuno, â chorff dwbl, o’r 12fed ganrif, Gradd II*; mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd; mae twyni Aberffraw, 357 hectar, yn un o gynefinoedd twyni mwyaf y DU. |
|---|---|
| Llywelyn ab Iorwerth yn ei adnewyddu | 1201FfynhonnellAberffraw ↗Wikipedia (Saesneg)Aberffraw, pentref a chymuned ar arfordir de-orllewin Ynys Môn, ar lan orllewinol afon Ffraw, a elwir y Berffro ar lafar; un o safleoedd Mesolithig hynaf Cymru, tua 9,000 oed: yn Nhrwyn Du ym mae Aberffraw cafwyd bod carnedd ymylfaen o Oes yr Efydd, o tua 2000 CC, a gloddiwyd yn 1977, yn gorwedd ar 7,000 o offer fflint a dwy fwyell o tua 7000 CC; gerllaw mae Din Dryfol, siambr gladdu Neolithig, ac ar lannau afon Gwna mae cytiau crwn o Oes yr Haearn; yn y Mabinogi yn Aberffraw y cynhaliwyd gwledd briodas Branwen a Matholwch; yn yr Oesoedd Canol hon oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd a chartref brenhinol Llinach Aberffraw; ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd y llinach a elwir yn Llinach Aberffraw, y bu ei disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru; adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn breswylfa yn 1201; mewn cyrch Llychlynnaidd yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i ddwyn adref y Cymry a gludwyd ymaith; tynnwyd y llys i lawr yn 1317 i ddarparu cerrig i Gastell Caernarfon; ar Ŵyl Sant Nicolas, 6 Rhagfyr 1331, claddodd storm dywod 186 erw o Aberffraw i’r gogledd i Rosneigr; codwyd Eglwys Cwyfan ar ynys lanw Cribinau, yr eglwys yn y môr, yn y 12fed ganrif; Eglwys Beuno, â chorff dwbl, o’r 12fed ganrif, Gradd II*; mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd; mae twyni Aberffraw, 357 hectar, yn un o gynefinoedd twyni mwyaf y DU. |
| Twyni | 357 hectarFfynhonnellAberffraw ↗Wikipedia (Saesneg)Aberffraw, pentref a chymuned ar arfordir de-orllewin Ynys Môn, ar lan orllewinol afon Ffraw, a elwir y Berffro ar lafar; un o safleoedd Mesolithig hynaf Cymru, tua 9,000 oed: yn Nhrwyn Du ym mae Aberffraw cafwyd bod carnedd ymylfaen o Oes yr Efydd, o tua 2000 CC, a gloddiwyd yn 1977, yn gorwedd ar 7,000 o offer fflint a dwy fwyell o tua 7000 CC; gerllaw mae Din Dryfol, siambr gladdu Neolithig, ac ar lannau afon Gwna mae cytiau crwn o Oes yr Haearn; yn y Mabinogi yn Aberffraw y cynhaliwyd gwledd briodas Branwen a Matholwch; yn yr Oesoedd Canol hon oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd a chartref brenhinol Llinach Aberffraw; ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd y llinach a elwir yn Llinach Aberffraw, y bu ei disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru; adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn breswylfa yn 1201; mewn cyrch Llychlynnaidd yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i ddwyn adref y Cymry a gludwyd ymaith; tynnwyd y llys i lawr yn 1317 i ddarparu cerrig i Gastell Caernarfon; ar Ŵyl Sant Nicolas, 6 Rhagfyr 1331, claddodd storm dywod 186 erw o Aberffraw i’r gogledd i Rosneigr; codwyd Eglwys Cwyfan ar ynys lanw Cribinau, yr eglwys yn y môr, yn y 12fed ganrif; Eglwys Beuno, â chorff dwbl, o’r 12fed ganrif, Gradd II*; mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd; mae twyni Aberffraw, 357 hectar, yn un o gynefinoedd twyni mwyaf y DU. |
Mae Aberffraw yn un o’r mannau hynaf yng Nghymru lle bu pobl yn byw. Yn Nhrwyn Du yn y bae cafwyd fod carnedd o’r Oes Efydd, tua 2000 CC, yn gorwedd ar 7,000 o offer callestr o tua 7000 CC, a ger y pentref mae beddrod Neolithig Din Dryfol a chytiau crwn o Oes yr Haearn.FfynhonnellAberffraw ↗Wikipedia (Saesneg)Aberffraw, pentref a chymuned ar arfordir de-orllewin Ynys Môn, ar lan orllewinol afon Ffraw, a elwir y Berffro ar lafar; un o safleoedd Mesolithig hynaf Cymru, tua 9,000 oed: yn Nhrwyn Du ym mae Aberffraw cafwyd bod carnedd ymylfaen o Oes yr Efydd, o tua 2000 CC, a gloddiwyd yn 1977, yn gorwedd ar 7,000 o offer fflint a dwy fwyell o tua 7000 CC; gerllaw mae Din Dryfol, siambr gladdu Neolithig, ac ar lannau afon Gwna mae cytiau crwn o Oes yr Haearn; yn y Mabinogi yn Aberffraw y cynhaliwyd gwledd briodas Branwen a Matholwch; yn yr Oesoedd Canol hon oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd a chartref brenhinol Llinach Aberffraw; ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd y llinach a elwir yn Llinach Aberffraw, y bu ei disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru; adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn breswylfa yn 1201; mewn cyrch Llychlynnaidd yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i ddwyn adref y Cymry a gludwyd ymaith; tynnwyd y llys i lawr yn 1317 i ddarparu cerrig i Gastell Caernarfon; ar Ŵyl Sant Nicolas, 6 Rhagfyr 1331, claddodd storm dywod 186 erw o Aberffraw i’r gogledd i Rosneigr; codwyd Eglwys Cwyfan ar ynys lanw Cribinau, yr eglwys yn y môr, yn y 12fed ganrif; Eglwys Beuno, â chorff dwbl, o’r 12fed ganrif, Gradd II*; mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd; mae twyni Aberffraw, 357 hectar, yn un o gynefinoedd twyni mwyaf y DU.
Yn y Mabinogi yn Aberffraw y priododd Branwen ferch Llŷr â Matholwch, brenin Iwerddon, ac y cynhaliwyd y wledd briodas.FfynonellauAberffraw ↗Wikipedia (Saesneg)Aberffraw, pentref a chymuned ar arfordir de-orllewin Ynys Môn, ar lan orllewinol afon Ffraw, a elwir y Berffro ar lafar; un o safleoedd Mesolithig hynaf Cymru, tua 9,000 oed: yn Nhrwyn Du ym mae Aberffraw cafwyd bod carnedd ymylfaen o Oes yr Efydd, o tua 2000 CC, a gloddiwyd yn 1977, yn gorwedd ar 7,000 o offer fflint a dwy fwyell o tua 7000 CC; gerllaw mae Din Dryfol, siambr gladdu Neolithig, ac ar lannau afon Gwna mae cytiau crwn o Oes yr Haearn; yn y Mabinogi yn Aberffraw y cynhaliwyd gwledd briodas Branwen a Matholwch; yn yr Oesoedd Canol hon oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd a chartref brenhinol Llinach Aberffraw; ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd y llinach a elwir yn Llinach Aberffraw, y bu ei disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru; adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn breswylfa yn 1201; mewn cyrch Llychlynnaidd yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i ddwyn adref y Cymry a gludwyd ymaith; tynnwyd y llys i lawr yn 1317 i ddarparu cerrig i Gastell Caernarfon; ar Ŵyl Sant Nicolas, 6 Rhagfyr 1331, claddodd storm dywod 186 erw o Aberffraw i’r gogledd i Rosneigr; codwyd Eglwys Cwyfan ar ynys lanw Cribinau, yr eglwys yn y môr, yn y 12fed ganrif; Eglwys Beuno, â chorff dwbl, o’r 12fed ganrif, Gradd II*; mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd; mae twyni Aberffraw, 357 hectar, yn un o gynefinoedd twyni mwyaf y DU.Aberffraw ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref ar arfordir gorllewinol Ynys Môn, ‘y Berffro’ ar lafar, rhwng Rhosneigr a Llangadwaladr, a enwyd ar ôl afon Ffraw; yn Oes y Tywysogion maenor cwmwd Malltraeth yng nghantref Aberffraw; ers cyfnod cynnar iawn cartref prif lys teyrnas Gwynedd, cartref traddodiadol brenhinoedd a thywysogion Gwynedd; o tua 860 hyd tua 1170 prif lys rheolwyr Gwynedd a chanolbwynt eu grym; cafwyd fflintiau Mesolithig, tomen gladdu o Oes yr Efydd a chaer Rufeinig; fe’i henwir yn y Mabinogion fel y lle y priododd Branwen ferch Llŷr â Matholwch, brenin Iwerddon; mae’n ddigon posibl bod maerdref, eglwys, llys a chaer yma ers cyfnod Maelgwn Gwynedd yn y 6ed ganrif; o tua 860 daeth yn llys brenhinoedd Gwynedd, dechrau’r llinach frenhinol a elwir yn Aberffraw, a barhaodd hyd 1282–3; porthladd pwysig i fasnach a physgota, a amddiffynnwyd gan Rodri Mawr a brenhinoedd Gwynedd rhag y Llychlynwyr, y Gwyddelod a’r Normaniaid; o’r llys casglai swyddogion drethi a gweinyddu’r gyfraith; adnewyddwyd yn ganolfan grym Owain Gwynedd wedi 1137; wedi marw Llywelyn ap Gruffudd yng Nghilmeri yn 1282 dinistriwyd llawer o’r llys gan y Saeson a mynd â’i gerrig i godi cestyll Edward yng Nghaernarfon a Biwmares; tybir mai safle Eglwys Beuno yw safle’r llys brenhinol; cysegrwyd yr eglwys i Beuno, ac mae ei chynllun corff dwbl yn fwy cyffredin yn Nyffryn Clwyd, ei rhan ddeheuol yn Normanaidd o’r 12fed ganrif a’i phorth deheuol o’r 14eg.
Ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd linach Aberffraw, a’u disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru. Pan ymosododd y Llychlynwyr yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain i ddod â’r caethion adref, ac yn 1201 adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn gartref iddo’i hun.FfynhonnellAberffraw ↗Wikipedia (Saesneg)Aberffraw, pentref a chymuned ar arfordir de-orllewin Ynys Môn, ar lan orllewinol afon Ffraw, a elwir y Berffro ar lafar; un o safleoedd Mesolithig hynaf Cymru, tua 9,000 oed: yn Nhrwyn Du ym mae Aberffraw cafwyd bod carnedd ymylfaen o Oes yr Efydd, o tua 2000 CC, a gloddiwyd yn 1977, yn gorwedd ar 7,000 o offer fflint a dwy fwyell o tua 7000 CC; gerllaw mae Din Dryfol, siambr gladdu Neolithig, ac ar lannau afon Gwna mae cytiau crwn o Oes yr Haearn; yn y Mabinogi yn Aberffraw y cynhaliwyd gwledd briodas Branwen a Matholwch; yn yr Oesoedd Canol hon oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd a chartref brenhinol Llinach Aberffraw; ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd y llinach a elwir yn Llinach Aberffraw, y bu ei disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru; adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn breswylfa yn 1201; mewn cyrch Llychlynnaidd yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i ddwyn adref y Cymry a gludwyd ymaith; tynnwyd y llys i lawr yn 1317 i ddarparu cerrig i Gastell Caernarfon; ar Ŵyl Sant Nicolas, 6 Rhagfyr 1331, claddodd storm dywod 186 erw o Aberffraw i’r gogledd i Rosneigr; codwyd Eglwys Cwyfan ar ynys lanw Cribinau, yr eglwys yn y môr, yn y 12fed ganrif; Eglwys Beuno, â chorff dwbl, o’r 12fed ganrif, Gradd II*; mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd; mae twyni Aberffraw, 357 hectar, yn un o gynefinoedd twyni mwyaf y DU.
Mae eglwys Sant Beuno yn cadw bwa o’r 1100au wedi’i gerfio â chevronau a phennau hyrddod a theirw, a chredir ei bod yn sefyll ar safle’r llys. Allan yn y bae saif Sant Cwyfan, yr eglwys yn y môr, ar ei hynys lanw, ac mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd.FfynonellauSt Beuno’s Church, Aberffraw ↗Wikipedia, ar sail rhestriad Cadw (5270) a’r tywyslyfrau i eglwysi Môn (Saesneg)Eglwys a sefydlwyd ar y safle yn y seithfed ganrif; mur deheuol corff yr eglwys a rhan o’r mur gorllewinol o’r 1100au; bwa o’r ddeuddegfed ganrif yn y mur gorllewinol, a ganfuwyd wedi’i gau yn 1840, â siefronau a phennau 25 o hyrddod a theirw; yr ystlys ogleddol wedi’i hychwanegu yn y 1500au; bedyddfaen o’r drydedd ganrif ar ddeg.Aberffraw ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref ar arfordir gorllewinol Ynys Môn, ‘y Berffro’ ar lafar, rhwng Rhosneigr a Llangadwaladr, a enwyd ar ôl afon Ffraw; yn Oes y Tywysogion maenor cwmwd Malltraeth yng nghantref Aberffraw; ers cyfnod cynnar iawn cartref prif lys teyrnas Gwynedd, cartref traddodiadol brenhinoedd a thywysogion Gwynedd; o tua 860 hyd tua 1170 prif lys rheolwyr Gwynedd a chanolbwynt eu grym; cafwyd fflintiau Mesolithig, tomen gladdu o Oes yr Efydd a chaer Rufeinig; fe’i henwir yn y Mabinogion fel y lle y priododd Branwen ferch Llŷr â Matholwch, brenin Iwerddon; mae’n ddigon posibl bod maerdref, eglwys, llys a chaer yma ers cyfnod Maelgwn Gwynedd yn y 6ed ganrif; o tua 860 daeth yn llys brenhinoedd Gwynedd, dechrau’r llinach frenhinol a elwir yn Aberffraw, a barhaodd hyd 1282–3; porthladd pwysig i fasnach a physgota, a amddiffynnwyd gan Rodri Mawr a brenhinoedd Gwynedd rhag y Llychlynwyr, y Gwyddelod a’r Normaniaid; o’r llys casglai swyddogion drethi a gweinyddu’r gyfraith; adnewyddwyd yn ganolfan grym Owain Gwynedd wedi 1137; wedi marw Llywelyn ap Gruffudd yng Nghilmeri yn 1282 dinistriwyd llawer o’r llys gan y Saeson a mynd â’i gerrig i godi cestyll Edward yng Nghaernarfon a Biwmares; tybir mai safle Eglwys Beuno yw safle’r llys brenhinol; cysegrwyd yr eglwys i Beuno, ac mae ei chynllun corff dwbl yn fwy cyffredin yn Nyffryn Clwyd, ei rhan ddeheuol yn Normanaidd o’r 12fed ganrif a’i phorth deheuol o’r 14eg.Aberffraw ↗Wikipedia (Saesneg)Aberffraw, pentref a chymuned ar arfordir de-orllewin Ynys Môn, ar lan orllewinol afon Ffraw, a elwir y Berffro ar lafar; un o safleoedd Mesolithig hynaf Cymru, tua 9,000 oed: yn Nhrwyn Du ym mae Aberffraw cafwyd bod carnedd ymylfaen o Oes yr Efydd, o tua 2000 CC, a gloddiwyd yn 1977, yn gorwedd ar 7,000 o offer fflint a dwy fwyell o tua 7000 CC; gerllaw mae Din Dryfol, siambr gladdu Neolithig, ac ar lannau afon Gwna mae cytiau crwn o Oes yr Haearn; yn y Mabinogi yn Aberffraw y cynhaliwyd gwledd briodas Branwen a Matholwch; yn yr Oesoedd Canol hon oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd a chartref brenhinol Llinach Aberffraw; ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd y llinach a elwir yn Llinach Aberffraw, y bu ei disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru; adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn breswylfa yn 1201; mewn cyrch Llychlynnaidd yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i ddwyn adref y Cymry a gludwyd ymaith; tynnwyd y llys i lawr yn 1317 i ddarparu cerrig i Gastell Caernarfon; ar Ŵyl Sant Nicolas, 6 Rhagfyr 1331, claddodd storm dywod 186 erw o Aberffraw i’r gogledd i Rosneigr; codwyd Eglwys Cwyfan ar ynys lanw Cribinau, yr eglwys yn y môr, yn y 12fed ganrif; Eglwys Beuno, â chorff dwbl, o’r 12fed ganrif, Gradd II*; mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd; mae twyni Aberffraw, 357 hectar, yn un o gynefinoedd twyni mwyaf y DU.
AberffrawBrenhinoedd a thywysogion Gwynedd
Ar fap y trefi →Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn FawrFe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.
Gruffudd ap CynanMae carreg yn Llangadwaladr ym Môn yn cofio Cadfan o Wynedd fel ‘y doethaf a’r enwocaf o’r holl frenhinoedd’.
Y doethaf o frenhinoeddMae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.
Merfyn FrychMae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.
Rhodri ap MerfynYn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.
Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu GwyneddMae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.
Owain GwyneddFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf