
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ynys Môn
Ynys Môn
Niwbwrch · Newborough
Symudwyd pobl Llan-faes yma wedi codi Biwmares yn 1295, wrth ymyl Llys Rhosyr, un o lysoedd tywysogion Gwynedd. Cafodd y fwrdeistref newydd ei siarter yn 1303.
Llun: Stryd y Capel, Niwbwrch · Neil Theasby, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Niwbwrch: y fwrdeistref newydd; ffurf Gymraeg ar yr enw Saesneg
Niwbwrch yw bwrdeistref newydd 1303, a wnaed pan symudodd Edward I bobl Llan-faes ar draws yr ynys yn 1294 i wneud lle i’w dref gastell ym Miwmares. Wrth ei hymyl mae Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd.FfynhonnellNewborough, Anglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Niwbwrch; yn 1294 symudodd Edward I bobl Llan-faes i orllewin yr ynys i wneud lle i’w borthladd newydd ym Miwmares, a gwnaethant ‘fwrdeistref newydd’ yma, a gafodd ei siarter yn 1303; mae Llys Rhosyr, y llys brenhinol ar gwr y pentref, o 1237 ac ysbrydolodd y llys a ailgodwyd yn Sain Ffagan; cynhaliai’r gwningar ddiwydiant moresg yn gwneud matiau, rhwydi a rhaffau; dywedir i adfeilion yr eglwys ar Ynys Llanddwyn gael eu cysegru i Santes Dwynwen yn 465, a chodwyd yr eglwys ei hun yn yr 16g; mae eglwys Sant Pedr o’r 14g, gydag ychwanegiadau o’r 15g a’r 16g, a’i hadfer yn 1850; mae Coedwig Niwbwrch yn 2,000 erw; agorodd yr ysgol Gymraeg Ysgol Santes Dwynwen yn 2019; 839 o bobl yn 2021.
| Siarter y fwrdeistref | 1303FfynhonnellNewborough, Anglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Niwbwrch; yn 1294 symudodd Edward I bobl Llan-faes i orllewin yr ynys i wneud lle i’w borthladd newydd ym Miwmares, a gwnaethant ‘fwrdeistref newydd’ yma, a gafodd ei siarter yn 1303; mae Llys Rhosyr, y llys brenhinol ar gwr y pentref, o 1237 ac ysbrydolodd y llys a ailgodwyd yn Sain Ffagan; cynhaliai’r gwningar ddiwydiant moresg yn gwneud matiau, rhwydi a rhaffau; dywedir i adfeilion yr eglwys ar Ynys Llanddwyn gael eu cysegru i Santes Dwynwen yn 465, a chodwyd yr eglwys ei hun yn yr 16g; mae eglwys Sant Pedr o’r 14g, gydag ychwanegiadau o’r 15g a’r 16g, a’i hadfer yn 1850; mae Coedwig Niwbwrch yn 2,000 erw; agorodd yr ysgol Gymraeg Ysgol Santes Dwynwen yn 2019; 839 o bobl yn 2021. |
|---|---|
| Cloddio Llys Rhosyr | o 1992FfynhonnellLlys Rhosyr ↗Wikipedia (Saesneg)Llys Rhosyr, a elwir hefyd Cae Llys, ger Niwbwrch ym Môn, adfeilion llys y tywysogion o’r cyfnod cyn concwest Edward I; ystyr gyntaf y gair llys oedd lle agored wedi’i gau, yna lle rhoi cyfraith, yna llys brenhinol; mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn ei ystyried yn gartref brenhinol; daliai’r clos neuadd, llety ac ysguboriau o garreg a phren, efallai dros ardal mor fawr â 450 wrth 300 troedfedd; claddodd storm dywod ffyrnig y safle a llawer o’r tir o’i gwmpas; ddechrau’r 18fed ganrif gwelodd Henry Rowlands fod pobl leol yn dal i adnabod y lle fel llys neu gae’r llys; cloddiwyd o 1992 ac agorwyd i’r cyhoedd yn 1995, gyda thua chwarter y muriau yn y golwg, y prif fur amgylchynol a thri adeilad mawr, efallai’r neuadd, siambr ac ysguboriau; ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith a llestri arian sy’n dangos pobl o statws uchel, a phwysau pysgota plwm; yr unig lys brenhinol yng Ngwynedd a gloddiwyd hyd yma; prynwyd gan Cadw yn 2023; ailgodwyd ei Neuadd Fawr yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan fel Llys Llywelyn, gyda muriau 9 metr o uchder, a agorwyd yn Hydref 2018, a’r cyntaf i dreulio’r nos yno, ym Mai 2019, oedd plant ac athrawon Ysgol Santes Dwynwen, Niwbwrch. |
| Coedwig Niwbwrch | 2,000 erwFfynhonnellNewborough, Anglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Niwbwrch; yn 1294 symudodd Edward I bobl Llan-faes i orllewin yr ynys i wneud lle i’w borthladd newydd ym Miwmares, a gwnaethant ‘fwrdeistref newydd’ yma, a gafodd ei siarter yn 1303; mae Llys Rhosyr, y llys brenhinol ar gwr y pentref, o 1237 ac ysbrydolodd y llys a ailgodwyd yn Sain Ffagan; cynhaliai’r gwningar ddiwydiant moresg yn gwneud matiau, rhwydi a rhaffau; dywedir i adfeilion yr eglwys ar Ynys Llanddwyn gael eu cysegru i Santes Dwynwen yn 465, a chodwyd yr eglwys ei hun yn yr 16g; mae eglwys Sant Pedr o’r 14g, gydag ychwanegiadau o’r 15g a’r 16g, a’i hadfer yn 1850; mae Coedwig Niwbwrch yn 2,000 erw; agorodd yr ysgol Gymraeg Ysgol Santes Dwynwen yn 2019; 839 o bobl yn 2021. |
Llys Rhosyr
Safai ei neuadd, ei ystafelloedd a’i ysguboriau o garreg a phren mewn lloc y tywysogion hyd nes i storm dywod fawr eu claddu. Ar ddechrau’r 1700au cafodd Henry Rowlands fod y bobl yn dal i alw’r lle yn llys neu gae’r llys, a chloddiwyd ef o 1992 a’i agor i ymwelwyr yn 1995.FfynhonnellLlys Rhosyr ↗Wikipedia (Saesneg)Llys Rhosyr, a elwir hefyd Cae Llys, ger Niwbwrch ym Môn, adfeilion llys y tywysogion o’r cyfnod cyn concwest Edward I; ystyr gyntaf y gair llys oedd lle agored wedi’i gau, yna lle rhoi cyfraith, yna llys brenhinol; mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn ei ystyried yn gartref brenhinol; daliai’r clos neuadd, llety ac ysguboriau o garreg a phren, efallai dros ardal mor fawr â 450 wrth 300 troedfedd; claddodd storm dywod ffyrnig y safle a llawer o’r tir o’i gwmpas; ddechrau’r 18fed ganrif gwelodd Henry Rowlands fod pobl leol yn dal i adnabod y lle fel llys neu gae’r llys; cloddiwyd o 1992 ac agorwyd i’r cyhoedd yn 1995, gyda thua chwarter y muriau yn y golwg, y prif fur amgylchynol a thri adeilad mawr, efallai’r neuadd, siambr ac ysguboriau; ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith a llestri arian sy’n dangos pobl o statws uchel, a phwysau pysgota plwm; yr unig lys brenhinol yng Ngwynedd a gloddiwyd hyd yma; prynwyd gan Cadw yn 2023; ailgodwyd ei Neuadd Fawr yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan fel Llys Llywelyn, gyda muriau 9 metr o uchder, a agorwyd yn Hydref 2018, a’r cyntaf i dreulio’r nos yno, ym Mai 2019, oedd plant ac athrawon Ysgol Santes Dwynwen, Niwbwrch.
Moresg
Daliai’r moresg dwyni’r gwningar yn eu lle, a gwnâi pobl Niwbwrch fatiau, rhwydi a rhaffau ohono.FfynhonnellNewborough, Anglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Niwbwrch; yn 1294 symudodd Edward I bobl Llan-faes i orllewin yr ynys i wneud lle i’w borthladd newydd ym Miwmares, a gwnaethant ‘fwrdeistref newydd’ yma, a gafodd ei siarter yn 1303; mae Llys Rhosyr, y llys brenhinol ar gwr y pentref, o 1237 ac ysbrydolodd y llys a ailgodwyd yn Sain Ffagan; cynhaliai’r gwningar ddiwydiant moresg yn gwneud matiau, rhwydi a rhaffau; dywedir i adfeilion yr eglwys ar Ynys Llanddwyn gael eu cysegru i Santes Dwynwen yn 465, a chodwyd yr eglwys ei hun yn yr 16g; mae eglwys Sant Pedr o’r 14g, gydag ychwanegiadau o’r 15g a’r 16g, a’i hadfer yn 1850; mae Coedwig Niwbwrch yn 2,000 erw; agorodd yr ysgol Gymraeg Ysgol Santes Dwynwen yn 2019; 839 o bobl yn 2021.
Ynys Llanddwyn
Y tu hwnt i’r goedwig mae Ynys Llanddwyn, ynys Dwynwen, nawddsant cariadon Cymru, a’i dydd ar 25 Ionawr. Mae Dafydd ap Gwilym yn sôn am y pererinion at ei heglwys a’i ffynnon, ac mae adfeilion yr eglwys a godwyd yno yn y 1500au’n sefyll o hyd.FfynonellauSaint Dwynwen ↗Wikipedia (Saesneg)Nawddsant cariadon Cymru, a gedwir ar 25 Ionawr; merch Brychan; stori Maelon a’r tri dymuniad; ei heglwys ar Ynys Llanddwyn, y mae ei hadfeilion i’w gweld, a’i ffynnon, lle credid bod symudiadau’r pysgod yn darogan ffawd cariadon; mae Dafydd ap Gwilym a Dafydd Trefor yn sôn am y pererindodau; codwyd croes tua 1879 ac un arall yn 1903 gan F. G. Wynn o Lynllifon; nawddsant anifeiliaid sâl hefyd; cardiau Vera Williams yn y 1960au; 50,000 o gardiau am ddim gan Fwrdd yr Iaith yn 2003; corawd Joseph Parry, Dwynwen, i Eisteddfod Llandudno 1896; Porthddwyn, a Sen Adhwynn yn Advent yng Nghernyw.Newborough, Anglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Niwbwrch; yn 1294 symudodd Edward I bobl Llan-faes i orllewin yr ynys i wneud lle i’w borthladd newydd ym Miwmares, a gwnaethant ‘fwrdeistref newydd’ yma, a gafodd ei siarter yn 1303; mae Llys Rhosyr, y llys brenhinol ar gwr y pentref, o 1237 ac ysbrydolodd y llys a ailgodwyd yn Sain Ffagan; cynhaliai’r gwningar ddiwydiant moresg yn gwneud matiau, rhwydi a rhaffau; dywedir i adfeilion yr eglwys ar Ynys Llanddwyn gael eu cysegru i Santes Dwynwen yn 465, a chodwyd yr eglwys ei hun yn yr 16g; mae eglwys Sant Pedr o’r 14g, gydag ychwanegiadau o’r 15g a’r 16g, a’i hadfer yn 1850; mae Coedwig Niwbwrch yn 2,000 erw; agorodd yr ysgol Gymraeg Ysgol Santes Dwynwen yn 2019; 839 o bobl yn 2021.
Eglwys Sant Pedr
Mae eglwys Sant Pedr o’r 1300au, gyda gwaith o’r 1400au a’r 1500au, ac agorodd y pentref ei ysgol Gymraeg newydd, Ysgol Santes Dwynwen, yn 2019.FfynhonnellNewborough, Anglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Niwbwrch; yn 1294 symudodd Edward I bobl Llan-faes i orllewin yr ynys i wneud lle i’w borthladd newydd ym Miwmares, a gwnaethant ‘fwrdeistref newydd’ yma, a gafodd ei siarter yn 1303; mae Llys Rhosyr, y llys brenhinol ar gwr y pentref, o 1237 ac ysbrydolodd y llys a ailgodwyd yn Sain Ffagan; cynhaliai’r gwningar ddiwydiant moresg yn gwneud matiau, rhwydi a rhaffau; dywedir i adfeilion yr eglwys ar Ynys Llanddwyn gael eu cysegru i Santes Dwynwen yn 465, a chodwyd yr eglwys ei hun yn yr 16g; mae eglwys Sant Pedr o’r 14g, gydag ychwanegiadau o’r 15g a’r 16g, a’i hadfer yn 1850; mae Coedwig Niwbwrch yn 2,000 erw; agorodd yr ysgol Gymraeg Ysgol Santes Dwynwen yn 2019; 839 o bobl yn 2021.
Cestyll gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf







