Hywel Dda
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel Dda

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Gaerfyrddin
Sir Gaerfyrddin
Yma, yn ôl traddodiad, galwodd Hywel Dda gynrychiolwyr o bob cantref i gasglu cyfreithiau Cymru.
Llun: Stryd y Farchnad, Hendy-gwyn · Whatlep, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Hendy-gwyn: yr hen dŷ gwyn (ar Daf)
Hendy-gwyn
Hendy-gwyn ar Daf, ‘yr hen dŷ gwyn ar Daf’, yw’r fan lle casglodd y Brenin Hywel Dda, yn ôl traddodiad, gyfreithwyr a gwŷr eglwysig i osod cyfreithiau Cymru ar glawr.FfynonellauWhitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn ar Daf, ‘yr hen dŷ gwyn ar Daf’, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol; yn ôl traddodiad galwyd cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig yma, a elwir weithiau’n senedd gyntaf Cymru, yn 930 gan y Brenin Hywel Dda i osod cyfreithiau Cymru ar glawr; mae’r abaty Sistersaidd canoloesol a roddodd ei henw i’r dref, sy’n hŷn na Thyndyrn, bellach yn adfail; daeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif ac aeth llaeth Hendy-gwyn i Lundain; mae’r orsaf yn gyffordd rhwng y brif lein a changhennau i Ddoc Penfro ac i Aberteifi gynt; gorffennwyd Neuadd y Dref yn 1904; mae gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio yng Nghanolfan Hywel Dda; ganed y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma; poblogaeth 1,792 yn 2011.Whitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn, neu Hendy-gwyn ar Daf, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol, tref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin; yn ôl traddodiad safle cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig, a elwir weithiau’r senedd Gymreig gyntaf, a alwyd gan y Brenin Hywel Dda i gofnodi cyfreithiau brodorol Cymru; mae’r dref yn cael ei henw o’i habaty Sistersaidd canoloesol, sydd bellach yn adfail; gall ‘tir gwyn’ yr enw, Albalanda, gyfeirio at y Tŷ Gwyn lle cyfarfu cynulliad Hywel, at wisgoedd gwlân heb eu lliwio’r mynachod, neu at galchfaen yr abaty; gellir gweld yr adfail ychydig i’r gogledd o’r A40; pan ddaeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif anfonai’r dref laeth i Lundain; Canolfan Hywel Dda, gyda gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio; ystyrir Hywel Dda yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, a fathodd ei ddarnau arian ei hun a chofnodi cyfreithiau Cymru; mae’r orsaf yn gyffordd y brif lein a’r gangen i Ddoc Penfro; Ysgol Llys Hywel yw’r ysgol gynradd; ganwyd y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma.
| Cynulliad Hywel | 930 yn ôl traddodiadFfynhonnellWhitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn ar Daf, ‘yr hen dŷ gwyn ar Daf’, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol; yn ôl traddodiad galwyd cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig yma, a elwir weithiau’n senedd gyntaf Cymru, yn 930 gan y Brenin Hywel Dda i osod cyfreithiau Cymru ar glawr; mae’r abaty Sistersaidd canoloesol a roddodd ei henw i’r dref, sy’n hŷn na Thyndyrn, bellach yn adfail; daeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif ac aeth llaeth Hendy-gwyn i Lundain; mae’r orsaf yn gyffordd rhwng y brif lein a changhennau i Ddoc Penfro ac i Aberteifi gynt; gorffennwyd Neuadd y Dref yn 1904; mae gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio yng Nghanolfan Hywel Dda; ganed y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma; poblogaeth 1,792 yn 2011. |
|---|---|
| Neuadd y Dref | 1904FfynhonnellWhitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn ar Daf, ‘yr hen dŷ gwyn ar Daf’, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol; yn ôl traddodiad galwyd cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig yma, a elwir weithiau’n senedd gyntaf Cymru, yn 930 gan y Brenin Hywel Dda i osod cyfreithiau Cymru ar glawr; mae’r abaty Sistersaidd canoloesol a roddodd ei henw i’r dref, sy’n hŷn na Thyndyrn, bellach yn adfail; daeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif ac aeth llaeth Hendy-gwyn i Lundain; mae’r orsaf yn gyffordd rhwng y brif lein a changhennau i Ddoc Penfro ac i Aberteifi gynt; gorffennwyd Neuadd y Dref yn 1904; mae gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio yng Nghanolfan Hywel Dda; ganed y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma; poblogaeth 1,792 yn 2011. |
| Geni William Mathias | 1934FfynhonnellWilliam Mathias ↗Wikipedia (Saesneg)William James Mathias CBE (1 Tachwedd 1934 – 29 Gorffennaf 1992), cyfansoddwr o Gymro sy’n adnabyddus am ei weithiau corawl; ganed yn Hendy-gwyn ar Daf, Sir Gaerfyrddin; plentyn rhyfeddol a ddechreuodd ganu’r piano yn dair oed a chyfansoddi yn bump; yn Aberystwyth yn aelod o’r Elizabethan Madrigal Singers, ac ysgrifennodd ‘Gloria in Excelsis Deo’ iddynt yn 1954; astudiodd yn yr Academi Gerdd Frenhinol dan Lennox Berkeley, ac fe’i hetholwyd yn Gymrawd yn 1965; Gwobr Cymdeithas Bax yng Ngwobr Gerdd Ryngwladol Harriet Cohen 1968; athro cerdd a phennaeth adran ym Mangor o 1970; opera, The Servants (1980), tair symffoni a thri choncerto piano; ysgrifennwyd llawer o’i gerddoriaeth i’r traddodiad corawl Anglicanaidd, yn enwocaf yr anthem Let the people praise Thee, O God ar gyfer y briodas frenhinol ym mis Gorffennaf 1981, a gafodd gynulleidfa deledu o tua biliwn ledled y byd; Sinfonietta (1967) i Gerddorfa Symffoni Ysgolion Swydd Gaerlŷr; sefydlodd Ŵyl Gerdd Ryngwladol Gogledd Cymru yn Llanelwy yn 1972 a’i chyfarwyddo hyd ei farw, yn 57 oed, yn 1992; bu farw ym Mhorthaethwy; claddwyd yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy; concerti i’r delyn, harpsicord, clarinét, organ, corn, obo, ffidil a ffliwt. |
Yn ôl traddodiad galwodd y Brenin Hywel Dda gynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn 930, a elwir weithiau’n senedd gyntaf Cymru, i osod cyfreithiau brodorol Cymru ar glawr. Ystyrir Hywel yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, a fathodd ei arian ei hun.FfynonellauWhitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn ar Daf, ‘yr hen dŷ gwyn ar Daf’, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol; yn ôl traddodiad galwyd cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig yma, a elwir weithiau’n senedd gyntaf Cymru, yn 930 gan y Brenin Hywel Dda i osod cyfreithiau Cymru ar glawr; mae’r abaty Sistersaidd canoloesol a roddodd ei henw i’r dref, sy’n hŷn na Thyndyrn, bellach yn adfail; daeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif ac aeth llaeth Hendy-gwyn i Lundain; mae’r orsaf yn gyffordd rhwng y brif lein a changhennau i Ddoc Penfro ac i Aberteifi gynt; gorffennwyd Neuadd y Dref yn 1904; mae gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio yng Nghanolfan Hywel Dda; ganed y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma; poblogaeth 1,792 yn 2011.Whitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn, neu Hendy-gwyn ar Daf, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol, tref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin; yn ôl traddodiad safle cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig, a elwir weithiau’r senedd Gymreig gyntaf, a alwyd gan y Brenin Hywel Dda i gofnodi cyfreithiau brodorol Cymru; mae’r dref yn cael ei henw o’i habaty Sistersaidd canoloesol, sydd bellach yn adfail; gall ‘tir gwyn’ yr enw, Albalanda, gyfeirio at y Tŷ Gwyn lle cyfarfu cynulliad Hywel, at wisgoedd gwlân heb eu lliwio’r mynachod, neu at galchfaen yr abaty; gellir gweld yr adfail ychydig i’r gogledd o’r A40; pan ddaeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif anfonai’r dref laeth i Lundain; Canolfan Hywel Dda, gyda gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio; ystyrir Hywel Dda yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, a fathodd ei ddarnau arian ei hun a chofnodi cyfreithiau Cymru; mae’r orsaf yn gyffordd y brif lein a’r gangen i Ddoc Penfro; Ysgol Llys Hywel yw’r ysgol gynradd; ganwyd y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma.
Mae Canolfan Ddehongli Hywel Dda yn adrodd ei stori, gyda gardd wedi’i gwneud o gerrig wedi’u hailddefnyddio.FfynonellauWhitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn ar Daf, ‘yr hen dŷ gwyn ar Daf’, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol; yn ôl traddodiad galwyd cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig yma, a elwir weithiau’n senedd gyntaf Cymru, yn 930 gan y Brenin Hywel Dda i osod cyfreithiau Cymru ar glawr; mae’r abaty Sistersaidd canoloesol a roddodd ei henw i’r dref, sy’n hŷn na Thyndyrn, bellach yn adfail; daeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif ac aeth llaeth Hendy-gwyn i Lundain; mae’r orsaf yn gyffordd rhwng y brif lein a changhennau i Ddoc Penfro ac i Aberteifi gynt; gorffennwyd Neuadd y Dref yn 1904; mae gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio yng Nghanolfan Hywel Dda; ganed y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma; poblogaeth 1,792 yn 2011.Whitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn, neu Hendy-gwyn ar Daf, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol, tref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin; yn ôl traddodiad safle cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig, a elwir weithiau’r senedd Gymreig gyntaf, a alwyd gan y Brenin Hywel Dda i gofnodi cyfreithiau brodorol Cymru; mae’r dref yn cael ei henw o’i habaty Sistersaidd canoloesol, sydd bellach yn adfail; gall ‘tir gwyn’ yr enw, Albalanda, gyfeirio at y Tŷ Gwyn lle cyfarfu cynulliad Hywel, at wisgoedd gwlân heb eu lliwio’r mynachod, neu at galchfaen yr abaty; gellir gweld yr adfail ychydig i’r gogledd o’r A40; pan ddaeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif anfonai’r dref laeth i Lundain; Canolfan Hywel Dda, gyda gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio; ystyrir Hywel Dda yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, a fathodd ei ddarnau arian ei hun a chofnodi cyfreithiau Cymru; mae’r orsaf yn gyffordd y brif lein a’r gangen i Ddoc Penfro; Ysgol Llys Hywel yw’r ysgol gynradd; ganwyd y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma.
Mae’r abaty Sistersaidd a roddodd ei henw i’r dref yn hŷn na Thyndyrn, ac aeth mynaich o Hendy-gwyn ymlaen i sefydlu Ystrad Fflur. Efallai fod ei enw gwyn, Albalanda, yn dod o Dŷ Gwyn cynulliad Hywel, o abidau gwlân heb eu lliwio’r mynaich neu o galchfaen yr abaty.FfynonellauWhitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn ar Daf, ‘yr hen dŷ gwyn ar Daf’, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol; yn ôl traddodiad galwyd cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig yma, a elwir weithiau’n senedd gyntaf Cymru, yn 930 gan y Brenin Hywel Dda i osod cyfreithiau Cymru ar glawr; mae’r abaty Sistersaidd canoloesol a roddodd ei henw i’r dref, sy’n hŷn na Thyndyrn, bellach yn adfail; daeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif ac aeth llaeth Hendy-gwyn i Lundain; mae’r orsaf yn gyffordd rhwng y brif lein a changhennau i Ddoc Penfro ac i Aberteifi gynt; gorffennwyd Neuadd y Dref yn 1904; mae gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio yng Nghanolfan Hywel Dda; ganed y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma; poblogaeth 1,792 yn 2011.Whitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn, neu Hendy-gwyn ar Daf, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol, tref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin; yn ôl traddodiad safle cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig, a elwir weithiau’r senedd Gymreig gyntaf, a alwyd gan y Brenin Hywel Dda i gofnodi cyfreithiau brodorol Cymru; mae’r dref yn cael ei henw o’i habaty Sistersaidd canoloesol, sydd bellach yn adfail; gall ‘tir gwyn’ yr enw, Albalanda, gyfeirio at y Tŷ Gwyn lle cyfarfu cynulliad Hywel, at wisgoedd gwlân heb eu lliwio’r mynachod, neu at galchfaen yr abaty; gellir gweld yr adfail ychydig i’r gogledd o’r A40; pan ddaeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif anfonai’r dref laeth i Lundain; Canolfan Hywel Dda, gyda gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio; ystyrir Hywel Dda yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, a fathodd ei ddarnau arian ei hun a chofnodi cyfreithiau Cymru; mae’r orsaf yn gyffordd y brif lein a’r gangen i Ddoc Penfro; Ysgol Llys Hywel yw’r ysgol gynradd; ganwyd y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma.Strata Florida Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Ystrad Fflur, hen abaty Sistersaidd ychydig y tu allan i Bontrhydfendigaid ger Tregaron, Ceredigion, a sefydlwyd yn 1164; adeiladodd mynaich o Hendy-gwyn gyntaf ger Afon Fflur, yn yr Hen Fynachlog; yn 1184 rhoddodd Rhys ap Gruffudd siarter yn ei gadarnhau dan nawdd Deheubarth, a chladdwyd 11 o dywysogion llinach frenhinol Dinefwr yma yn y 12fed a’r 13eg ganrif, ynghyd â’r bardd Dafydd ap Gwilym; yn 1188 teithiodd yr Abad Seisyll gyda’r Archesgob Baldwin; cysegrwyd yr eglwys yn 1201; tua 1238 cynhaliodd Llywelyn ab Iorwerth gyngor yma lle cydnabu arweinwyr Cymru ei fab Dafydd yn olynydd; lluniwyd Brut y Tywysogion, y ffynhonnell bwysicaf i hanes cynnar Cymru, yma; roedd gan yr abaty faenorau ledled Cymru; yn 1401 barnwyd bod y mynaich yn cefnogi Owain Glyndŵr; diddymwyd yn 1539; daeth y peiriannydd rheilffyrdd Stephen Williams â Chymdeithas Hynafiaethau Cymru yma yn 1848 a chloddio’r rhan fwyaf o’r hyn a welir heddiw; cofrestrwyd yn heneb yn 1919 ac mae yng ngofal Cadw; y porth gorllewinol mawr yw’r prif adeiladwaith sy’n sefyll, gyda theils llawr canoloesol dan do modern, un yn dangos gŵr bonheddig yn edmygu ei hun mewn drych; saif cofeb i Ddafydd ap Gwilym wrth ywen hynafol, ac mae carreg yn y cabidyldy yn cofio’r tywysogion a gladdwyd yma.
Pan ddaeth y rheilffordd yn yr 1800au aeth llaeth Hendy-gwyn i Lundain, ac mae’r orsaf yn dal yn gyffordd i’r lein i Ddoc Penfro.FfynhonnellWhitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn ar Daf, ‘yr hen dŷ gwyn ar Daf’, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol; yn ôl traddodiad galwyd cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig yma, a elwir weithiau’n senedd gyntaf Cymru, yn 930 gan y Brenin Hywel Dda i osod cyfreithiau Cymru ar glawr; mae’r abaty Sistersaidd canoloesol a roddodd ei henw i’r dref, sy’n hŷn na Thyndyrn, bellach yn adfail; daeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif ac aeth llaeth Hendy-gwyn i Lundain; mae’r orsaf yn gyffordd rhwng y brif lein a changhennau i Ddoc Penfro ac i Aberteifi gynt; gorffennwyd Neuadd y Dref yn 1904; mae gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio yng Nghanolfan Hywel Dda; ganed y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma; poblogaeth 1,792 yn 2011.
Ganed y cyfansoddwr William Mathias yn Hendy-gwyn yn 1934. Dechreuodd ganu’r piano yn dair oed a chyfansoddi yn bump, a chanwyd ei anthem Let the people praise Thee, O God yn y briodas frenhinol ym mis Gorffennaf 1981.FfynhonnellWilliam Mathias ↗Wikipedia (Saesneg)William James Mathias CBE (1 Tachwedd 1934 – 29 Gorffennaf 1992), cyfansoddwr o Gymro sy’n adnabyddus am ei weithiau corawl; ganed yn Hendy-gwyn ar Daf, Sir Gaerfyrddin; plentyn rhyfeddol a ddechreuodd ganu’r piano yn dair oed a chyfansoddi yn bump; yn Aberystwyth yn aelod o’r Elizabethan Madrigal Singers, ac ysgrifennodd ‘Gloria in Excelsis Deo’ iddynt yn 1954; astudiodd yn yr Academi Gerdd Frenhinol dan Lennox Berkeley, ac fe’i hetholwyd yn Gymrawd yn 1965; Gwobr Cymdeithas Bax yng Ngwobr Gerdd Ryngwladol Harriet Cohen 1968; athro cerdd a phennaeth adran ym Mangor o 1970; opera, The Servants (1980), tair symffoni a thri choncerto piano; ysgrifennwyd llawer o’i gerddoriaeth i’r traddodiad corawl Anglicanaidd, yn enwocaf yr anthem Let the people praise Thee, O God ar gyfer y briodas frenhinol ym mis Gorffennaf 1981, a gafodd gynulleidfa deledu o tua biliwn ledled y byd; Sinfonietta (1967) i Gerddorfa Symffoni Ysgolion Swydd Gaerlŷr; sefydlodd Ŵyl Gerdd Ryngwladol Gogledd Cymru yn Llanelwy yn 1972 a’i chyfarwyddo hyd ei farw, yn 57 oed, yn 1992; bu farw ym Mhorthaethwy; claddwyd yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy; concerti i’r delyn, harpsicord, clarinét, organ, corn, obo, ffidil a ffliwt.
Hendy-gwyn ar DafCyfreithiau Hywel Dda
Ar fap y trefi →Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel DdaNoddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Yr Arglwydd RhysY cyfansoddwr o Hendy-gwyn ar Daf y canwyd ei anthem yn y briodas frenhinol yn 1981, ac a sefydlodd Ŵyl Gerdd Gogledd Cymru yn Llanelwy.
William MathiasCasglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.
Cyfraith Hywel DdaMae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.
Marw Hywel DdaFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf