Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

d. 1236

Madog ap Gruffudd Maelor

Tywysog gogledd Powys, Powys Fadog, o 1191 hyd 1236, ŵyr i Owain Gwynedd a chefnder i Lywelyn Fawr. Yn 1201 sefydlodd abaty Glyn y Groes ger Llangollen, lle mae wedi’i gladdu.

Llun: Eglwys adfeiliedig a rhes ddwyreiniol Abaty Glyn y Groes ger Llangollen, oddi uchod · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 1236 (wedi’i gofnodi) Tywysog gogledd Powys, sylfaenydd Glyn y Groes Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Abaty Glyn y Groes, a sefydlodd yn 1201 ac y claddwyd ef ynddo
Abaty Glyn y Groes, a sefydlodd yn 1201 ac y claddwyd ef ynddo · Llun: Wikimedia Commons · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Madog ap Gruffudd Maelor: Madog, mab Gruffudd Maelor (Gruffudd o Faelor)

Madog ap Gruffudd Maelor

  • Madog ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Gruffudd Maelor enw ei dad: Gruffudd o Faelor

Madog ap Gruffudd Maelor oedd tywysog gogledd Powys am bedwar deg a phump o flynyddoedd, o 1191 hyd ei farw yn 1236, ac mae’r wlad a reolai, o ddyffryn Dyfrdwy i Faelor, wedi ei galw’n Bowys Fadog ar ei ôl byth oddi ar hynny. Yn ŵyr i Owain Gwynedd ac i Fadog ap Maredudd, ac yn gefnder i Lywelyn Fawr, fe’i cofir yn anad dim fel sylfaenydd abaty Glyn y Groes ger Llangollen, ac fel un o hynafiaid Owain Glyndŵr.

Ei dadGruffudd Maelor, tywysog Powys
Ei famAngharad, merch Owain Gwynedd
TeyrnasoddGogledd Powys, 1191 hyd 1236
SefydloddAbaty Glyn y Groes, 28 Ionawr 1201
Ei wraigEsyllt
CladdwydGlyn y Groes

Tywysog Powys Fadog#

Madog oedd mab hynaf Gruffudd Maelor ac Angharad, merch Owain Gwynedd, ac ŵyr Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan. O 1191 teyrnasodd ar ogledd Powys gyda’i frawd Owain, ac wedi marw Owain yn 1197 teyrnasodd ar ei ben ei hun, o Raeadr a Thanat i’r gogledd hyd Faelor. Enwyd ei dir yn Bowys Fadog er anrhydedd iddo, Fadog yn dreiglad meddal o Madog, tra daeth y de yn Bowys Wenwynwyn.

Cefnder Llywelyn#

Gorweddai teyrnas Madog reit ar y ffin â Lloegr ac roedd yn agored i ymosodiad o hyd, a bu rhaid iddo lywio’n ofalus. Ond erbyn Rhagfyr 1215 roedd yn anfon ei filwyr i helpu ei gefnder Llywelyn ab Iorwerth yn yr ymgyrch fawr yn y de, ac o hynny hyd ei farw bu’n deyrngar i Lywelyn, drwy’r rhyfeloedd a wnaeth Llywelyn yn arweinydd Cymru gyfan.

Glyn y Groes#

Fel ei gefnder Llywelyn, roedd Madog yn gyfaill cynnes i’r mynaich Sistersaidd. Ar 28 Ionawr 1201 sefydlodd dŷ iddynt, gyda mynaich o Ystrad Marchell, mewn cwm tawel dan y bryniau, filltir a hanner i’r gogledd o Langollen, a rhoi tiroedd iddo yn Iâl a Glyndyfrdwy. Cymerodd ei enw, Valle Crucis, cwm y groes, oddi wrth Golofn Eliseg sy’n sefyll gerllaw, a godwyd yn y nawfed ganrif gan y Brenin Cyngen o Bowys er anrhydedd i’w hen daid Elisedd. Daeth abaty Madog yn un o dai mawr Cymru, ac am dri chan mlynedd bu’n gartref i ddysg Gymraeg ac yn gyfaill i’r beirdd.

Noddwr Prydydd y Moch#

Y bardd a gysylltir agosaf â Madog yw Prydydd y Moch, bardd llys mwyaf yr oes, a ganai i dywysogion Powys yn ogystal ag i Lywelyn yng Ngwynedd.

Wedi ei gladdu ymhlith ei fynaich#

Bu farw Madog yn 1236 a chladdwyd ef yn eglwys yr abaty yng Nglyn y Groes, gyda nifer o’i ddisgynyddion ar ei ôl, er nad yw union fan ei fedd yn hysbys. Roedd wedi priodi ag Esyllt, a rhannwyd ei diroedd rhwng ei bum mab, Gruffudd Maelor, Gruffudd Iâl, Maredudd, Hywel a Madog Fychan. Teyrnasodd ei ŵyr Madog ap Gruffudd ar Bowys Fadog yn nyddiau Llywelyn ap Gruffudd, ac o’i linach ef, genedlaethau wedyn, y daeth Owain Glyndŵr, arglwydd Glyndyfrdwy.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf