Hanes Cymru / Llwybrau

Llwybr

Seintiau a ffynhonnau sanctaidd

Llun: Y pwll ymdrochi a chapel y ffynnon o’r Oesoedd Canol diweddar yn Ffynnon Gwenffrewi, Treffynnon · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Roedd Cymru’n wlad y saint ymhell cyn i Loegr droi’n Gristnogol. Sefydlodd mynachod a meudwyaid y llannau sy’n dal i gario eu henwau, a thynnodd eu ffynhonnau bererinion am fil o flynyddoedd.

Mae’r llwybr hwn yn ymweld â’r saint, eu heglwysi a’u ffynhonnau sanctaidd.

Tai dysg

Roedd saint Cymru yn athrawon yn ogystal â meudwyaid. Sefydlodd Dyfrig, ŵyr y Brenin Peibio o Ergyng, dai dysg mawr yn Llanfrother ac ym Mochros. Roedd Non, mam Dewi, yn lleian yn y Tŷ Gwyn ger Porth Mawr, ac mae Capel Non, a’i ffynnon sanctaidd wrth ei ochr, yn dal i nodi man ei eni. Ysgrifennwyd Buchedd Dewi tua 1095 gan Rygyfarch, mab yr Esgob Sulien.

Yn nyffryn Tanat, sefydlodd Melangell noddfa ym Mhennant. Ei chreirfa yno yw’r greirfa Romanésg hynaf sydd wedi goroesi yng ngogledd Ewrop, ac ar y groglen o ddiwedd y bymthegfed ganrif mae’r llun cynharaf o Felangell a’i sgwarnog.

Arosfannau ar y llwybr

  1. Cristnogion cyntaf Prydain

    Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.

    Cristnogion cyntaf Prydain
  2. Iŵl ac Aaron (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

    Dywedir i ddau Gristion gael eu merthyru yng Nghaerllion, ymhlith y Cristnogion cynharaf y gwyddys eu henwau ym Mhrydain.

    Iŵl ac Aaron
  3. Dyfrig Sant

    Fe’i ganwyd yn Ergyng, sefydlodd fynachlogydd yn Henllan a Mochros, a bu’n esgob y de-ddwyrain. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur yng Nghaerllion. Bu farw ar Ynys Enlli.

    Dyfrig Sant
  4. Ysgol Illtud (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

    Daw mynachlog Illtud yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg fawr. Mae seintiau a hyfforddwyd yno yn cludo Cristnogaeth ar draws Cymru, Cernyw a Llydaw.

    Ysgol Illtud
  5. Marw Dewi Sant (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Bu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog, lle saif Tyddewi heddiw, dinas leiaf Prydain.

    Marw Dewi Sant
  6. Beuno yng Nghlynnog Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Beuno, 1346)

    Mae Sant Beuno yn sefydlu ei eglwys yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Mae pererinion ar y ffordd i Ynys Enlli yn aros wrth ei greirfa am fil o flynyddoedd.

    Beuno yng Nghlynnog Fawr
  7. Gwenffrewi a’r ffynnon sanctaidd

    Lle syrthiodd santes ifanc, tarddodd ffynnon o’r ddaear. Mae pererinion wedi dod ati ers mil a thri chant o flynyddoedd.

    Gwenffrewi a’r ffynnon sanctaidd
  8. Melangell a’r ysgyfarnog

    Mae ysgyfarnog dan helfa’n cuddio dan fantell gwraig sanctaidd, ac mae brenin Powys yn rhoi’r cwm iddi am byth.

    Melangell a’r ysgyfarnog
  9. Santes Dwynwen

    Mae tywysoges na allai gael y gŵr a garai yn gofyn am dri dymuniad, ac yn rhoi’r tri i eraill.

    Santes Dwynwen
  10. Seintiau Cymru

    Holl saint Cymru mewn deg rhanbarth, gyda’r llannau a enwyd ar eu hôl ar fap a chalendr o’u dyddiau gŵyl.

    Seintiau Cymru

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf