Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes Arthur

Luned

Morwyn Iarlles y Ffynnon yn rhamant Owain, a achubodd Owain â modrwy anweledig, ennill llaw ei meistres iddo, ac a achubwyd ganddo yntau yn ei thro.

Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:Owain, neu Iarlles y Ffynnon, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Morwyn glyfar Iarlles y Ffynnon Oes y Seintiau Arwyr gwerin
Luned yn rhoi’r fodrwy i Owain, murlun canoloesol yn Rodenegg
Luned yn rhoi’r fodrwy i Owain, murlun canoloesol yn Rodenegg · Llun: Wikimedia Commons · Stullkowski, Parth cyhoeddus

Luned yw morwyn glyfar a ffyddlon Owain, neu Iarlles y Ffynnon, un o Dair Rhamant y Mabinogion. Achubodd fywyd Owain â modrwy a’i gwnâi’n anweledig, enillodd iddo law ei meistres, safodd gydag ef pan oedd mewn gwarth, a chafodd ei hachub ganddo yntau yn ei thro. Mae darllenwyr diweddar wedi ei galw’n wir arwres y chwedl.

PrydOes Arthur
Ei meistresIarlles y Ffynnon
Ei chyfaillOwain fab Urien
Ei chwedlIarlles y Ffynnon
Cedwir ynLlyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest

Caredigrwydd a dalwyd yn ôl#

Marchogodd Owain fab Urien o lys Arthur i gaer y ffynnon, gorchfygu ei harglwydd, a’i ddilyn i mewn drwy’r porth. Disgynnodd y dorau y tu ôl iddo ac o’i flaen, ac roedd wedi ei ddal. Luned a ddaeth ato drwy’r bwlch, am iddo unwaith, yn llys Arthur, fod yn garedig wrthi pan na siaradai neb arall â hi. Rhoddodd fodrwy iddo: ‘Dod y maen o fewn dy law a chau dy ddwrn amdano, a thra cuddi di ef, fe’th guddia di.’ Felly aeth Owain yn anweledig ymhlith y gwŷr a oedd yn chwilio amdano.

Cyngor call#

Cuddiodd Luned Owain yn ei hystafell ei hun, golchi ei glwyfau a gofalu amdano. Yna, ag amynedd a meddwl chwim, aeth at ei meistres alarus a dangos iddi na ellid cadw’r ffynnon heb amddiffynnydd, ac mai’r gŵr gorau yn y byd i’w hamddiffyn oedd Owain. Felly priododd Owain Iarlles y Ffynnon a chadw’r ffynnon iddi. Galwodd y bardd Ffrangeg Chrétien de Troyes, a adroddodd yr un stori yn ei Yvain, hi’n swynol, yn gall, yn glyfar ac yn gwrtais.

Ffyddlon hyd y diwedd#

Aeth Owain yn ôl i lys Arthur am dro, ac arhosodd i ffwrdd ymhell y tu hwnt i’r hyn a addawodd. Roedd Luned wedi siarad drosto, a thalodd am ei ffyddlondeb: caewyd hi mewn cell garreg a’i chondemnio i’w llosgi. Daeth Owain yn ôl mewn pryd. Â’i lew wrth ei ochr ymladdodd â’i chyhuddwyr, eu trechu a’i rhyddhau, ac yna dygodd Luned ef a’i iarlles ynghyd unwaith eto.

Y wir arwres#

Cedwir chwedl Owain yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, ac mae’n cyfateb i Yvain, le Chevalier au Lion Chrétien. Yn y ddwy, Luned sy’n symud y stori yn ei blaen, a dywedodd un awdur diweddar ar chwedlau Arthur ei bod yn dwyn y sylw i’r fath raddau nes y gellid ei galw’n wir arwres. Mae ffyddlondeb, dewrder a meddwl chwim, y rhinweddau a glodforir fwyaf yn y chwedlau Cymraeg, i gyd yn eiddo iddi hi.

Luned mewn chwedlau diweddarach#

Parhaodd enwogrwydd Luned i dyfu. Yng nghylch mawr rhyddiaith Arthuraidd Ffrainc a elwir y Fwlgat mae’n gyfnither i Arglwyddes y Llyn, ac mae rhai wedi ei gweld y tu ôl i Lynette yn Morte d’Arthur Malory, y llances sy’n marchogaeth gyda Syr Gareth. O lys Cymreig y ffynnon teithiodd ei henw drwy holl chwedlau Arthur.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf