Porthor Arthur, Glewlwyd Gafaelfawr, sy’n gwarchod y drws yn y gerdd Pa Gŵr yw’r Porthor? ac yn Culhwch ac Olwen, ac a fu, medd ef, ym mhob gwlad yn y byd.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Porthor ArthurOes y SeintiauArwyr gwerin
Dechrau Culhwch ac Olwen, lle mae Glewlwyd yn cadw porth Arthur, yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0
Ystyr yr enw
Glewlwyd Gafaelfawr: Glewlwyd ‘Gafaelfawr’
Glewlwyd Gafaelfawr
Glewlwydei enw ei hun
Gafaelgafael
fawrmawro mawr (treiglad meddal: m → f)
2 munud o ddarllen
Glewlwyd Gafaelfawr oedd prif borthor llys Arthur, y rhyfelwr mawr a gadwai borth y brenin. Mae’n un o’r cyntaf oll o wŷr Arthur i’w enwi yn Gymraeg, oherwydd ymddiddan rhwng Arthur a Glewlwyd wrth y porth yw un o’r cerddi Arthuraidd hynaf, Pa Gŵr yw y Porthor?. Yn y chwedlau Cymraeg Glewlwyd sy’n croesawu pob gwestai a ddaw i neuadd Arthur.FfynonellauGlewlwyd Gafaelfawr ↗Wikipedia (Saesneg)Glewlwyd Gafaelfawr, arwr, rhyfelwr a phrif borthor llys Arthur, un o’r ffigyrau cynharaf a gysylltir ag Arthur, a geir yn Culhwch ac Olwen, Geraint fab Erbin, Iarlles y Ffynnon, Pa Gŵr yw y Porthor a’r Trioedd; yn Culhwch ac Olwen mae’n cadw’r porth yng Nghelliwig ac yn adrodd ei deithiau wrth Arthur: ‘Bûm yng Nghaer Se ac Asse, yn Sach a Salach, yn Lotor a Ffotor, yn India Fawr ac India Fechan … bûm yn Ewrop ac Affrica, ac yn ynysoedd Corsica … bûm yno yn rhan ddwyreiniol y byd pan oresgynnaist Roeg … Gwelsom wŷr golygus bonheddig, ond ni welais erioed ŵr fel yr un sy’n sefyll yn awr ym mhen y porth’; mae’r darn yn perthyn yn agos i Pa Gŵr o’r ddegfed ganrif, lle mae’n borthor caer a lle mae Arthur yn adrodd campau ei wŷr i gael mynediad; mae’r Trioedd yn ei restru ymhlith pedwar marchog ar hugain llys Arthur ac ymhlith y Tri Marchog na ellid gwrthod dim iddynt, ‘Glewlwyd oherwydd ei faint a’i nerth a’i ffyrnigrwydd’, ac yn ei enwi’n gariad i Ddyfyr Wallt Eurin, un o Dair Rhiain Enwog Llys Arthur; yn Iarlles y Ffynnon mae’n borthor yng Nghaerllion, yn cyfarch gwesteion a dieithriaid, yn dechrau eu hanrhydeddu, ac yn dweud wrthynt arferion y llys; yn Geraint mae’n brif borthor yng Nghaerllion ar y tair prif ŵyl, a saith cynorthwywr yn rhannu ei waith ar adegau eraill; geilw’r parodi Araith Iolo Goch ef yn ‘y gŵr a gododd y pair oddi ar y tân ag un llaw … a chig saith ych yn berwi ynddo’.Glewlwyd Gafaelfawr ↗Wicipedia CymraegYmddengys Glewlwyd Gafaelfawr yn chwedl Culhwch ac Olwen fel prif borthor llys Arthur; dywed ei fod yn gwasanaethu fel porthor i’r llys bob Dydd Calan, ond fod ganddo ddirprwyon ar adegau eraill; ymddengys fel porthor Arthur hefyd yn chwedl ddiweddarach Iarlles y Ffynnon, lle mai ef sy’n derbyn gwesteion i’r llys trwy gydol y flwyddyn; ymddengys yn y gerdd gynnar Pa Gŵr yw y Porthawr yn Llyfr Du Caerfyrddin, a ddyddir tua’r ddegfed ganrif.
Pryd
Oes Arthur
Swydd
Prif borthor llys Arthur
Ei enw
Y glew llwyd gafaelfawr
Ei gariad
Dyfyr Wallt Eurin
Ceir yn
Pa Gŵr, Culhwch ac Olwen, y Tair Rhamant, y Trioedd
Yn Pa Gŵr yw y Porthor?, a gedwir yn Llyfr Du Caerfyrddin ac a ddyddir tua’r ddegfed ganrif, daw Arthur a’i wŷr at gaer lle mae Glewlwyd yn cadw’r porth. ‘Pa ŵr yw’r porthor?’ gofyn Arthur, a ‘Glewlwyd Gafaelfawr’ yw’r ateb. I gael mynediad mae Arthur yn enwi ei gymdeithion ac yn adrodd eu campau, Cai a Bedwyr yn anad neb, ac felly mae’r gerdd yn cadw i ni’r rhestr hynaf o arwyr Arthur.FfynonellauGlewlwyd Gafaelfawr ↗Wikipedia (Saesneg)Glewlwyd Gafaelfawr, arwr, rhyfelwr a phrif borthor llys Arthur, un o’r ffigyrau cynharaf a gysylltir ag Arthur, a geir yn Culhwch ac Olwen, Geraint fab Erbin, Iarlles y Ffynnon, Pa Gŵr yw y Porthor a’r Trioedd; yn Culhwch ac Olwen mae’n cadw’r porth yng Nghelliwig ac yn adrodd ei deithiau wrth Arthur: ‘Bûm yng Nghaer Se ac Asse, yn Sach a Salach, yn Lotor a Ffotor, yn India Fawr ac India Fechan … bûm yn Ewrop ac Affrica, ac yn ynysoedd Corsica … bûm yno yn rhan ddwyreiniol y byd pan oresgynnaist Roeg … Gwelsom wŷr golygus bonheddig, ond ni welais erioed ŵr fel yr un sy’n sefyll yn awr ym mhen y porth’; mae’r darn yn perthyn yn agos i Pa Gŵr o’r ddegfed ganrif, lle mae’n borthor caer a lle mae Arthur yn adrodd campau ei wŷr i gael mynediad; mae’r Trioedd yn ei restru ymhlith pedwar marchog ar hugain llys Arthur ac ymhlith y Tri Marchog na ellid gwrthod dim iddynt, ‘Glewlwyd oherwydd ei faint a’i nerth a’i ffyrnigrwydd’, ac yn ei enwi’n gariad i Ddyfyr Wallt Eurin, un o Dair Rhiain Enwog Llys Arthur; yn Iarlles y Ffynnon mae’n borthor yng Nghaerllion, yn cyfarch gwesteion a dieithriaid, yn dechrau eu hanrhydeddu, ac yn dweud wrthynt arferion y llys; yn Geraint mae’n brif borthor yng Nghaerllion ar y tair prif ŵyl, a saith cynorthwywr yn rhannu ei waith ar adegau eraill; geilw’r parodi Araith Iolo Goch ef yn ‘y gŵr a gododd y pair oddi ar y tân ag un llaw … a chig saith ych yn berwi ynddo’.Glewlwyd Gafaelfawr ↗Wicipedia CymraegYmddengys Glewlwyd Gafaelfawr yn chwedl Culhwch ac Olwen fel prif borthor llys Arthur; dywed ei fod yn gwasanaethu fel porthor i’r llys bob Dydd Calan, ond fod ganddo ddirprwyon ar adegau eraill; ymddengys fel porthor Arthur hefyd yn chwedl ddiweddarach Iarlles y Ffynnon, lle mai ef sy’n derbyn gwesteion i’r llys trwy gydol y flwyddyn; ymddengys yn y gerdd gynnar Pa Gŵr yw y Porthawr yn Llyfr Du Caerfyrddin, a ddyddir tua’r ddegfed ganrif.
Yn Culhwch ac Olwen mae Glewlwyd yn cadw porth llys Arthur yng Nghelliwig, ac mae’n mynd i mewn i ddweud wrth y brenin am y llanc sy’n aros y tu allan. Mewn araith fawr mae’n atgoffa Arthur o’r holl leoedd y buont gyda’i gilydd, yn India Fawr ac India Fechan, yn Ewrop ac Affrica ac ynysoedd Corsica, ac yn nwyrain y byd pan oresgynnodd Arthur Roeg, ac mae’n gorffen: ‘Gwelsom wŷr golygus bonheddig, ond ni welais erioed ŵr fel yr un sy’n sefyll yn awr ym mhen y porth.’ Culhwch oedd y llanc.FfynhonnellGlewlwyd Gafaelfawr ↗Wikipedia (Saesneg)Glewlwyd Gafaelfawr, arwr, rhyfelwr a phrif borthor llys Arthur, un o’r ffigyrau cynharaf a gysylltir ag Arthur, a geir yn Culhwch ac Olwen, Geraint fab Erbin, Iarlles y Ffynnon, Pa Gŵr yw y Porthor a’r Trioedd; yn Culhwch ac Olwen mae’n cadw’r porth yng Nghelliwig ac yn adrodd ei deithiau wrth Arthur: ‘Bûm yng Nghaer Se ac Asse, yn Sach a Salach, yn Lotor a Ffotor, yn India Fawr ac India Fechan … bûm yn Ewrop ac Affrica, ac yn ynysoedd Corsica … bûm yno yn rhan ddwyreiniol y byd pan oresgynnaist Roeg … Gwelsom wŷr golygus bonheddig, ond ni welais erioed ŵr fel yr un sy’n sefyll yn awr ym mhen y porth’; mae’r darn yn perthyn yn agos i Pa Gŵr o’r ddegfed ganrif, lle mae’n borthor caer a lle mae Arthur yn adrodd campau ei wŷr i gael mynediad; mae’r Trioedd yn ei restru ymhlith pedwar marchog ar hugain llys Arthur ac ymhlith y Tri Marchog na ellid gwrthod dim iddynt, ‘Glewlwyd oherwydd ei faint a’i nerth a’i ffyrnigrwydd’, ac yn ei enwi’n gariad i Ddyfyr Wallt Eurin, un o Dair Rhiain Enwog Llys Arthur; yn Iarlles y Ffynnon mae’n borthor yng Nghaerllion, yn cyfarch gwesteion a dieithriaid, yn dechrau eu hanrhydeddu, ac yn dweud wrthynt arferion y llys; yn Geraint mae’n brif borthor yng Nghaerllion ar y tair prif ŵyl, a saith cynorthwywr yn rhannu ei waith ar adegau eraill; geilw’r parodi Araith Iolo Goch ef yn ‘y gŵr a gododd y pair oddi ar y tân ag un llaw … a chig saith ych yn berwi ynddo’.
Yn y chwedlau diweddarach mae Glewlwyd yn cadw porth Arthur yng Nghaerllion. Yn chwedl Owain ac Iarlles y Ffynnon mae’n cyfarch gwesteion a dieithriaid, yn dechrau eu hanrhydeddu, yn dweud wrthynt arferion a moesau’r llys, ac yn dangos i bob un y neuadd neu’r ystafell neu’r llety sy’n ddyledus iddo. Yn chwedl Geraint mae’n cadw’r porth ei hun ar dair gŵyl fawr y flwyddyn, ac ar adegau eraill mae ei saith is-borthor yn gwneud y gwaith, Gryn, Penpingion, Llaesgymyn, Gogyfwlch, Gwrddnei Llygad Cath, Drem fab Dremidydd a Chlust fab Clustfeinydd.FfynonellauGlewlwyd Gafaelfawr ↗Wikipedia (Saesneg)Glewlwyd Gafaelfawr, arwr, rhyfelwr a phrif borthor llys Arthur, un o’r ffigyrau cynharaf a gysylltir ag Arthur, a geir yn Culhwch ac Olwen, Geraint fab Erbin, Iarlles y Ffynnon, Pa Gŵr yw y Porthor a’r Trioedd; yn Culhwch ac Olwen mae’n cadw’r porth yng Nghelliwig ac yn adrodd ei deithiau wrth Arthur: ‘Bûm yng Nghaer Se ac Asse, yn Sach a Salach, yn Lotor a Ffotor, yn India Fawr ac India Fechan … bûm yn Ewrop ac Affrica, ac yn ynysoedd Corsica … bûm yno yn rhan ddwyreiniol y byd pan oresgynnaist Roeg … Gwelsom wŷr golygus bonheddig, ond ni welais erioed ŵr fel yr un sy’n sefyll yn awr ym mhen y porth’; mae’r darn yn perthyn yn agos i Pa Gŵr o’r ddegfed ganrif, lle mae’n borthor caer a lle mae Arthur yn adrodd campau ei wŷr i gael mynediad; mae’r Trioedd yn ei restru ymhlith pedwar marchog ar hugain llys Arthur ac ymhlith y Tri Marchog na ellid gwrthod dim iddynt, ‘Glewlwyd oherwydd ei faint a’i nerth a’i ffyrnigrwydd’, ac yn ei enwi’n gariad i Ddyfyr Wallt Eurin, un o Dair Rhiain Enwog Llys Arthur; yn Iarlles y Ffynnon mae’n borthor yng Nghaerllion, yn cyfarch gwesteion a dieithriaid, yn dechrau eu hanrhydeddu, ac yn dweud wrthynt arferion y llys; yn Geraint mae’n brif borthor yng Nghaerllion ar y tair prif ŵyl, a saith cynorthwywr yn rhannu ei waith ar adegau eraill; geilw’r parodi Araith Iolo Goch ef yn ‘y gŵr a gododd y pair oddi ar y tân ag un llaw … a chig saith ych yn berwi ynddo’.Glewlwyd Gafaelfawr ↗Wicipedia CymraegYmddengys Glewlwyd Gafaelfawr yn chwedl Culhwch ac Olwen fel prif borthor llys Arthur; dywed ei fod yn gwasanaethu fel porthor i’r llys bob Dydd Calan, ond fod ganddo ddirprwyon ar adegau eraill; ymddengys fel porthor Arthur hefyd yn chwedl ddiweddarach Iarlles y Ffynnon, lle mai ef sy’n derbyn gwesteion i’r llys trwy gydol y flwyddyn; ymddengys yn y gerdd gynnar Pa Gŵr yw y Porthawr yn Llyfr Du Caerfyrddin, a ddyddir tua’r ddegfed ganrif.
Mae’r Trioedd yn enwi Glewlwyd ymhlith pedwar marchog ar hugain llys Arthur, ac ymhlith y tri marchog o’r llys na allai neb oddef gwrthod dim iddynt, Glewlwyd am ei faint a’i nerth mawr. Maent yn ei enwi hefyd yn gariad i Ddyfyr Wallt Eurin, un o Dair Rhiain Enwog llys Arthur.FfynhonnellGlewlwyd Gafaelfawr ↗Wikipedia (Saesneg)Glewlwyd Gafaelfawr, arwr, rhyfelwr a phrif borthor llys Arthur, un o’r ffigyrau cynharaf a gysylltir ag Arthur, a geir yn Culhwch ac Olwen, Geraint fab Erbin, Iarlles y Ffynnon, Pa Gŵr yw y Porthor a’r Trioedd; yn Culhwch ac Olwen mae’n cadw’r porth yng Nghelliwig ac yn adrodd ei deithiau wrth Arthur: ‘Bûm yng Nghaer Se ac Asse, yn Sach a Salach, yn Lotor a Ffotor, yn India Fawr ac India Fechan … bûm yn Ewrop ac Affrica, ac yn ynysoedd Corsica … bûm yno yn rhan ddwyreiniol y byd pan oresgynnaist Roeg … Gwelsom wŷr golygus bonheddig, ond ni welais erioed ŵr fel yr un sy’n sefyll yn awr ym mhen y porth’; mae’r darn yn perthyn yn agos i Pa Gŵr o’r ddegfed ganrif, lle mae’n borthor caer a lle mae Arthur yn adrodd campau ei wŷr i gael mynediad; mae’r Trioedd yn ei restru ymhlith pedwar marchog ar hugain llys Arthur ac ymhlith y Tri Marchog na ellid gwrthod dim iddynt, ‘Glewlwyd oherwydd ei faint a’i nerth a’i ffyrnigrwydd’, ac yn ei enwi’n gariad i Ddyfyr Wallt Eurin, un o Dair Rhiain Enwog Llys Arthur; yn Iarlles y Ffynnon mae’n borthor yng Nghaerllion, yn cyfarch gwesteion a dieithriaid, yn dechrau eu hanrhydeddu, ac yn dweud wrthynt arferion y llys; yn Geraint mae’n brif borthor yng Nghaerllion ar y tair prif ŵyl, a saith cynorthwywr yn rhannu ei waith ar adegau eraill; geilw’r parodi Araith Iolo Goch ef yn ‘y gŵr a gododd y pair oddi ar y tân ag un llaw … a chig saith ych yn berwi ynddo’.
Cofiodd Cymru ei nerth yn hir. Mae darn llawen o’r bymthegfed neu’r unfed ganrif ar bymtheg, Araith Iolo Goch, yn ei alw’n ‘y gŵr a gododd y pair oddi ar y tân ag un llaw’, a chig saith ych yn berwi ynddo.FfynhonnellGlewlwyd Gafaelfawr ↗Wikipedia (Saesneg)Glewlwyd Gafaelfawr, arwr, rhyfelwr a phrif borthor llys Arthur, un o’r ffigyrau cynharaf a gysylltir ag Arthur, a geir yn Culhwch ac Olwen, Geraint fab Erbin, Iarlles y Ffynnon, Pa Gŵr yw y Porthor a’r Trioedd; yn Culhwch ac Olwen mae’n cadw’r porth yng Nghelliwig ac yn adrodd ei deithiau wrth Arthur: ‘Bûm yng Nghaer Se ac Asse, yn Sach a Salach, yn Lotor a Ffotor, yn India Fawr ac India Fechan … bûm yn Ewrop ac Affrica, ac yn ynysoedd Corsica … bûm yno yn rhan ddwyreiniol y byd pan oresgynnaist Roeg … Gwelsom wŷr golygus bonheddig, ond ni welais erioed ŵr fel yr un sy’n sefyll yn awr ym mhen y porth’; mae’r darn yn perthyn yn agos i Pa Gŵr o’r ddegfed ganrif, lle mae’n borthor caer a lle mae Arthur yn adrodd campau ei wŷr i gael mynediad; mae’r Trioedd yn ei restru ymhlith pedwar marchog ar hugain llys Arthur ac ymhlith y Tri Marchog na ellid gwrthod dim iddynt, ‘Glewlwyd oherwydd ei faint a’i nerth a’i ffyrnigrwydd’, ac yn ei enwi’n gariad i Ddyfyr Wallt Eurin, un o Dair Rhiain Enwog Llys Arthur; yn Iarlles y Ffynnon mae’n borthor yng Nghaerllion, yn cyfarch gwesteion a dieithriaid, yn dechrau eu hanrhydeddu, ac yn dweud wrthynt arferion y llys; yn Geraint mae’n brif borthor yng Nghaerllion ar y tair prif ŵyl, a saith cynorthwywr yn rhannu ei waith ar adegau eraill; geilw’r parodi Araith Iolo Goch ef yn ‘y gŵr a gododd y pair oddi ar y tân ag un llaw … a chig saith ych yn berwi ynddo’.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.