Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes Arthur

Glewlwyd Gafaelfawr

Porthor Arthur, Glewlwyd Gafaelfawr, sy’n gwarchod y drws yn y gerdd Pa Gŵr yw’r Porthor? ac yn Culhwch ac Olwen, ac a fu, medd ef, ym mhob gwlad yn y byd.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Porthor Arthur Oes y Seintiau Arwyr gwerin
Dechrau Culhwch ac Olwen, lle mae Glewlwyd yn cadw porth Arthur, yn Llyfr Coch Hergest
Dechrau Culhwch ac Olwen, lle mae Glewlwyd yn cadw porth Arthur, yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Ystyr yr enw

Glewlwyd Gafaelfawr: Glewlwyd ‘Gafaelfawr’

Glewlwyd Gafaelfawr

  • Glewlwyd ei enw ei hun
  • Gafael gafael
  • fawr mawro mawr (treiglad meddal: m → f)

Glewlwyd Gafaelfawr oedd prif borthor llys Arthur, y rhyfelwr mawr a gadwai borth y brenin. Mae’n un o’r cyntaf oll o wŷr Arthur i’w enwi yn Gymraeg, oherwydd ymddiddan rhwng Arthur a Glewlwyd wrth y porth yw un o’r cerddi Arthuraidd hynaf, Pa Gŵr yw y Porthor?. Yn y chwedlau Cymraeg Glewlwyd sy’n croesawu pob gwestai a ddaw i neuadd Arthur.

PrydOes Arthur
SwyddPrif borthor llys Arthur
Ei enwY glew llwyd gafaelfawr
Ei gariadDyfyr Wallt Eurin
Ceir ynPa Gŵr, Culhwch ac Olwen, y Tair Rhamant, y Trioedd

Pa ŵr yw’r porthor?#

Yn Pa Gŵr yw y Porthor?, a gedwir yn Llyfr Du Caerfyrddin ac a ddyddir tua’r ddegfed ganrif, daw Arthur a’i wŷr at gaer lle mae Glewlwyd yn cadw’r porth. ‘Pa ŵr yw’r porthor?’ gofyn Arthur, a ‘Glewlwyd Gafaelfawr’ yw’r ateb. I gael mynediad mae Arthur yn enwi ei gymdeithion ac yn adrodd eu campau, Cai a Bedwyr yn anad neb, ac felly mae’r gerdd yn cadw i ni’r rhestr hynaf o arwyr Arthur.

Wrth borth Celliwig#

Yn Culhwch ac Olwen mae Glewlwyd yn cadw porth llys Arthur yng Nghelliwig, ac mae’n mynd i mewn i ddweud wrth y brenin am y llanc sy’n aros y tu allan. Mewn araith fawr mae’n atgoffa Arthur o’r holl leoedd y buont gyda’i gilydd, yn India Fawr ac India Fechan, yn Ewrop ac Affrica ac ynysoedd Corsica, ac yn nwyrain y byd pan oresgynnodd Arthur Roeg, ac mae’n gorffen: ‘Gwelsom wŷr golygus bonheddig, ond ni welais erioed ŵr fel yr un sy’n sefyll yn awr ym mhen y porth.’ Culhwch oedd y llanc.

Ceidwad y cwrteisi#

Yn y chwedlau diweddarach mae Glewlwyd yn cadw porth Arthur yng Nghaerllion. Yn chwedl Owain ac Iarlles y Ffynnon mae’n cyfarch gwesteion a dieithriaid, yn dechrau eu hanrhydeddu, yn dweud wrthynt arferion a moesau’r llys, ac yn dangos i bob un y neuadd neu’r ystafell neu’r llety sy’n ddyledus iddo. Yn chwedl Geraint mae’n cadw’r porth ei hun ar dair gŵyl fawr y flwyddyn, ac ar adegau eraill mae ei saith is-borthor yn gwneud y gwaith, Gryn, Penpingion, Llaesgymyn, Gogyfwlch, Gwrddnei Llygad Cath, Drem fab Dremidydd a Chlust fab Clustfeinydd.

Yn y Trioedd#

Mae’r Trioedd yn enwi Glewlwyd ymhlith pedwar marchog ar hugain llys Arthur, ac ymhlith y tri marchog o’r llys na allai neb oddef gwrthod dim iddynt, Glewlwyd am ei faint a’i nerth mawr. Maent yn ei enwi hefyd yn gariad i Ddyfyr Wallt Eurin, un o Dair Rhiain Enwog llys Arthur.

Y gŵr cryf#

Cofiodd Cymru ei nerth yn hir. Mae darn llawen o’r bymthegfed neu’r unfed ganrif ar bymtheg, Araith Iolo Goch, yn ei alw’n ‘y gŵr a gododd y pair oddi ar y tân ag un llaw’, a chig saith ych yn berwi ynddo.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf