Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes y Seintiau

Ynys Enlli

Ynys yr ugain mil o saint, cyrchfan pererinion ers i Gadfan Sant sefydlu mynachlog yma. Cyfrifid tair pererindod i Enlli yn gyfwerth ag un i Rufain.

Llun: Cilfach greigiog ar Ynys Enlli, a’r goleudy yn y pellter · Robert Powell, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
6th century 52.760° N, 4.790° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Cilfach greigiog ar Ynys Enlli, a’r goleudy yn y pellter
Cilfach greigiog ar Ynys Enlli, a’r goleudy yn y pellter · Llun: Robert Powell, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Ynys Enlli: yr ynys yn y lli (Enlli, o yn + lli, y llanw sy’n rhedeg o’i chwmpas)

Ynys Enlli

  • Ynys ynys
  • En yn
  • lli y lli, y llanw

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Gorwedd Ynys Enlli dros y Swnt oddi ar ben Llŷn. Hi yw ynys yr ugain mil o saint, lle sefydlodd Cadfan ei fynachlog ac y daeth pobl Cymru ar bererindod iddi am ganrifoedd.

EnwYr ynys yn y cerrynt
SefydlwydGan Gadfan, gydag Einion, brenin Llŷn
Saint a gladdwydUgain mil, yn ôl traddodiad Cymru

Cadfan a’r Brenin Einion

Bu pobl yn byw ar yr ynys yn Oes Newydd y Cerrig, a chafodd Cristnogion loches yma yn y bumed ganrif. Gwahoddodd Einion, brenin Llŷn, Gadfan Sant i ddod i’r ynys o’i eglwys yn Nhywyn, a than Gadfan codwyd mynachlog y Santes Fair.

Pyrth Paradwys

Am ganrifoedd Enlli oedd man claddu sanctaidd dewraf a gorau’r wlad. Galwodd y beirdd hi’n llwybr union i’r nefoedd ac yn byrth Paradwys, a chredid bod tair pererindod i Enlli gyfwerth ag un i Rufain. Claddwyd Deiniol Sant, esgob cyntaf Bangor, yma yn 584, a Dyfrig Sant hefyd, nes cludo’i weddillion i Landaf yn 1120.

Ynys Gerallt

Ysgrifennodd Gerallt Gymro, yn Nefyn yn 1188, am fynaich ffyddlon yr ynys. Roedd clefydon mor brin yno, meddai, nes mai’r hynaf a fyddai’n marw gyntaf, a gorweddai cyrff saint dirifedi yn ei daear, Deiniol yn eu plith.

Yr abaty a’i brenin

Erbyn 1212 roedd yr abaty yn eiddo i’r canoniaid Awstinaidd. Fe’i caewyd yn 1537, ac aeth ei gorseddau côr, ei sgriniau a’i glychau i eglwys Llanengan, ond saif ei dŵr cloch o’r drydedd ganrif ar ddeg o hyd. Mewn canrifoedd diweddarach roedd gan yr ynyswyr eu Brenin Enlli eu hunain, a goronid o 1826, ac mae ei goron bellach yn Storiel ym Mangor.

Enlli heddiw

Mae Ymddiriedolaeth Ynys Enlli wedi gofalu am yr ynys er 1977, ac mae’n fferm weithredol o hyd. Mae ei gwylfa adar yn gwarchod adar drycin Manaw, mae ei goleudy sgwâr yn dyddio o 1821, ac yn 2023 daeth yn Noddfa Awyr Dywyll Ryngwladol gyntaf Ewrop. Mae cychod yn croesi o Aberdaron, ac yma y daw Llwybr Pererinion Gogledd Cymru i ben.

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf