
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Torfaen
Torfaen
Blaenafon · Blaenavon
Mae ei gwaith haearn a’r Pwll Mawr yn Safle Treftadaeth y Byd. Yma yn 1878 darganfu Gilchrist a Thomas sut i wneud dur o fwyn ffosfforig.
Llun: Pwll Mawr, Blaenafon · Steinsky, CC BY-SA 2.5 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Blaenafon: blaen yr afon
Blaenafon
- Blaen pen cwm, tarddle
- afon afon
Blaenavon
- Blaen pen cwm, tarddle
- avon afon (y sillafiad Saesneg)
Mae Blaenafon ym mhen uchaf cwm Afon Lwyd ar ymyl gogledd-ddwyreiniol y maes glo. Daeth ei gwaith haearn, ei glo a’i thref gyda’i gilydd yn Safle Treftadaeth y Byd yn 2000, yn dangos mai de Cymru oedd prif gynhyrchydd haearn a glo’r byd yn y 19g.FfynonellauBlaenavon ↗Wikipedia (Saesneg)Blaenafon, ‘blaen yr afon’; rhoddodd Thomas Hill a’i bartneriaid Thomas Hopkins a Benjamin Pratt £40,000 yn y gwaith haearn a chodi tair ffwrnais chwyth; codwyd eglwys San Pedr yn 1804 a’i rhoi i’r plwyf gan Thomas Hill a Samuel Hopkins; sefydlodd Sarah Hopkins yr Ysgol Waddol er cof am ei brawd Samuel, a fu farw yn 1815; mae Amgueddfa Lofaol Cymru, y Pwll Mawr, yma ers 1988; yn 2000 enwodd UNESCO Dirwedd Ddiwydiannol Blaenafon yn Safle Treftadaeth y Byd; ar un adeg cyn 1890 roedd dros 20,000 yn byw yma; mae Ken Jones a’r awdur Dorothy Simpson ymhlith ei phobl.Blaenavon Industrial Landscape ↗Wikipedia (Saesneg)Tirlun Diwydiannol Blaenafon, ym Mlaenafon, Torfaen, a’r cyffiniau, a gofrestrwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2000, y ‘tirlun diwylliannol’ cyntaf i’w gydnabod yn y Deyrnas Unedig; saif Blaenafon ym mhen uchaf dyffryn Afon Lwyd, ar ymyl gogledd-ddwyreiniol maes glo’r de; tyfodd yr haearn crai a wnaed yn y rhanbarth o 39,600 tunnell yn 1796 i 666,000 tunnell yn 1852, a chododd yr haearn reilffyrdd, ffatrïoedd a pheiriannau ledled y byd; seiliwyd y safle ar y tir a brydlesodd Cwmni Blaenafon yn 1789, 3,290 hectar sy’n cynnwys y gwaith haearn a’r Pwll Mawr, pyllau a chwareli, rheilffyrdd, camlas a thai gweithwyr; bu’r gwaith haearn yn gweithio o 1789 hyd 1902, ac mae’n cadw olion chwe ffwrnais chwyth, tai bwrw, sylfaen simnai fawr yr injan chwythu, tŵr cydbwysedd dŵr 1839 a godai ac a ostyngai dramiau, a thai gweithwyr Stack Square; codwyd Tŷ Mawr, Blaenavon House, i’r meistr haearn Samuel Hopkins yn 1791, Eglwys Sant Pedr yn 1804, Ysgol Sant Pedr yn 1816 a Neuadd y Gweithwyr yn 1894; cariai rheilffyrdd ceffylau, twneli ac incleiniau fwyn, glo a chalchfaen i’r gwaith a haearn crai i Efail Garnddyrys, ac âi haearn gyr i lawr i Lan-ffwyst ar Gamlas Brycheiniog a’r Fenni; mae llwybrau wedi’u harwyddo yn dilyn y rheilffyrdd haearn cynharaf, ac adferwyd rheilffordd ager Pont-y-pŵl a Blaenafon; mae yn y tirlun 24 heneb gofrestredig ac 82 adeilad rhestredig; agorodd Canolfan Treftadaeth y Byd yn 2008, ac enillodd ei phenseiri’r Fedal Aur am Bensaernïaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno.Blaenavon Industrial Landscape ↗Rhestr Treftadaeth y Byd UNESCO, 2000 (Saesneg)Mae’n dangos mai de Cymru oedd prif gynhyrchydd haearn a glo y byd yn y 19eg ganrif.
| Eglwys San Pedr | 1804FfynhonnellBlaenavon ↗Wikipedia (Saesneg)Blaenafon, ‘blaen yr afon’; rhoddodd Thomas Hill a’i bartneriaid Thomas Hopkins a Benjamin Pratt £40,000 yn y gwaith haearn a chodi tair ffwrnais chwyth; codwyd eglwys San Pedr yn 1804 a’i rhoi i’r plwyf gan Thomas Hill a Samuel Hopkins; sefydlodd Sarah Hopkins yr Ysgol Waddol er cof am ei brawd Samuel, a fu farw yn 1815; mae Amgueddfa Lofaol Cymru, y Pwll Mawr, yma ers 1988; yn 2000 enwodd UNESCO Dirwedd Ddiwydiannol Blaenafon yn Safle Treftadaeth y Byd; ar un adeg cyn 1890 roedd dros 20,000 yn byw yma; mae Ken Jones a’r awdur Dorothy Simpson ymhlith ei phobl. |
|---|---|
| Amgueddfa’r Pwll Mawr | 1988FfynhonnellBlaenavon ↗Wikipedia (Saesneg)Blaenafon, ‘blaen yr afon’; rhoddodd Thomas Hill a’i bartneriaid Thomas Hopkins a Benjamin Pratt £40,000 yn y gwaith haearn a chodi tair ffwrnais chwyth; codwyd eglwys San Pedr yn 1804 a’i rhoi i’r plwyf gan Thomas Hill a Samuel Hopkins; sefydlodd Sarah Hopkins yr Ysgol Waddol er cof am ei brawd Samuel, a fu farw yn 1815; mae Amgueddfa Lofaol Cymru, y Pwll Mawr, yma ers 1988; yn 2000 enwodd UNESCO Dirwedd Ddiwydiannol Blaenafon yn Safle Treftadaeth y Byd; ar un adeg cyn 1890 roedd dros 20,000 yn byw yma; mae Ken Jones a’r awdur Dorothy Simpson ymhlith ei phobl. |
| Safle Treftadaeth y Byd | 2000FfynonellauBlaenavon ↗Wikipedia (Saesneg)Blaenafon, ‘blaen yr afon’; rhoddodd Thomas Hill a’i bartneriaid Thomas Hopkins a Benjamin Pratt £40,000 yn y gwaith haearn a chodi tair ffwrnais chwyth; codwyd eglwys San Pedr yn 1804 a’i rhoi i’r plwyf gan Thomas Hill a Samuel Hopkins; sefydlodd Sarah Hopkins yr Ysgol Waddol er cof am ei brawd Samuel, a fu farw yn 1815; mae Amgueddfa Lofaol Cymru, y Pwll Mawr, yma ers 1988; yn 2000 enwodd UNESCO Dirwedd Ddiwydiannol Blaenafon yn Safle Treftadaeth y Byd; ar un adeg cyn 1890 roedd dros 20,000 yn byw yma; mae Ken Jones a’r awdur Dorothy Simpson ymhlith ei phobl.Blaenavon Industrial Landscape ↗Rhestr Treftadaeth y Byd UNESCO, 2000 (Saesneg)Mae’n dangos mai de Cymru oedd prif gynhyrchydd haearn a glo y byd yn y 19eg ganrif. |
Y gwaith haearn
Rhoddodd Thomas Hill a’i bartneriaid Thomas Hopkins a Benjamin Pratt £40,000 yn y gwaith haearn a chodi tair ffwrnais chwyth, a chododd Hill a Samuel Hopkins eglwys San Pedr yn 1804 a’i rhoi i’r plwyf.FfynhonnellBlaenavon ↗Wikipedia (Saesneg)Blaenafon, ‘blaen yr afon’; rhoddodd Thomas Hill a’i bartneriaid Thomas Hopkins a Benjamin Pratt £40,000 yn y gwaith haearn a chodi tair ffwrnais chwyth; codwyd eglwys San Pedr yn 1804 a’i rhoi i’r plwyf gan Thomas Hill a Samuel Hopkins; sefydlodd Sarah Hopkins yr Ysgol Waddol er cof am ei brawd Samuel, a fu farw yn 1815; mae Amgueddfa Lofaol Cymru, y Pwll Mawr, yma ers 1988; yn 2000 enwodd UNESCO Dirwedd Ddiwydiannol Blaenafon yn Safle Treftadaeth y Byd; ar un adeg cyn 1890 roedd dros 20,000 yn byw yma; mae Ken Jones a’r awdur Dorothy Simpson ymhlith ei phobl.
Y cefndryd Gilchrist
Ym Mlaenafon profodd y cemegydd Percy Gilchrist y ffordd a gafodd ei gefnder Sidney Gilchrist Thomas o wneud dur o haearn ffosfforig. Fe’i cyhoeddwyd yn 1878, ac roedd yn arbennig o werthfawr ar gyfandir Ewrop.FfynhonnellSidney Gilchrist Thomas ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Profodd ei gefnder Percy Gilchrist, cemegydd ym Mlaenafon, y dull; fe’i cyhoeddwyd yn 1878 ac roedd yn arbennig o werthfawr ar gyfandir Ewrop.
Y Pwll Mawr
Mae’r Pwll Mawr, a enwyd am ei siafft lydan, y gyntaf yng Nghymru a oedd yn ddigon mawr i ddwy dramffordd, yn Amgueddfa Lofaol Cymru ers 1988, ac mae cyn-lowyr yn mynd ag ymwelwyr dan ddaear.FfynonellauBig Pit National Coal Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Pwll Mawr, Amgueddfa Lofaol Cymru, Blaenafon, Torfaen; rhan o rwydwaith o weithfeydd glo a sefydlwyd ym Mlaenafon yn hanner cyntaf y 19eg ganrif gan Gwmni Haearn a Glo Blaenafon ar gyfer y gwaith haearn; adroddiad arolygydd pyllau yn 1881 yw’r cyntaf i enwi’r Pwll Mawr, am ei siafft hirgrwn 18 wrth 13 troedfedd, y siafft gyntaf yng Nghymru a oedd yn ddigon mawr i ddwy dramffordd; yn 1878 dyfnhawyd y brif siafft i wythïen yr Hen Lo ar 293 troedfedd; gweithiai 1,122 o bobl yno yn 1908, ac ar yr anterth yn 1923 1,400 o ddynion, yn cynhyrchu glo tŷ, glo stêm, mwyn haearn a chlai tân; anfonwyd ei lo cyn belled â De America; gosodwyd baddonau pen pwll yn 1939; cymerwyd drosodd gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn 1947; caeodd ar 2 Chwefror 1980; ailagorodd i ymwelwyr yn 1983 a daeth yn rhan o’r Amgueddfa Genedlaethol ar 1 Chwefror 2001; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Ddiwydiannol Blaenafon (2000); enillodd Wobr Gulbenkian, Amgueddfa’r Flwyddyn heddiw, yn 2005; mae adeilad pen y pwll, y ffrâm weindio a baddonau’r glowyr yn rhestredig Gradd II*; ar yr wyneb mae’r tŷ weindio, y felin lifio, pen y pwll a’r baddonau; mae’r daith dan ddaear yn mynd 90 metr (300 troedfedd) o dan y ddaear.Blaenavon ↗Wikipedia (Saesneg)Blaenafon, ‘blaen yr afon’; rhoddodd Thomas Hill a’i bartneriaid Thomas Hopkins a Benjamin Pratt £40,000 yn y gwaith haearn a chodi tair ffwrnais chwyth; codwyd eglwys San Pedr yn 1804 a’i rhoi i’r plwyf gan Thomas Hill a Samuel Hopkins; sefydlodd Sarah Hopkins yr Ysgol Waddol er cof am ei brawd Samuel, a fu farw yn 1815; mae Amgueddfa Lofaol Cymru, y Pwll Mawr, yma ers 1988; yn 2000 enwodd UNESCO Dirwedd Ddiwydiannol Blaenafon yn Safle Treftadaeth y Byd; ar un adeg cyn 1890 roedd dros 20,000 yn byw yma; mae Ken Jones a’r awdur Dorothy Simpson ymhlith ei phobl.
Ken Jones
Enillodd Ken Jones, a aned ym Mlaenafon yn 1921, fedal arian Olympaidd yn y ras gyfnewid yn 1948 a 44 o gapiau dros Gymru, ac yn 1953 sgoriodd yn erbyn Seland Newydd ym Mharc yr Arfau gyda thua phum munud yn weddill.FfynhonnellKen Jones (rugby union, born 1921) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ym Mlaenafon ar 30 Rhagfyr 1921; enillodd fedal arian yn y ras gyfnewid 4 × 100 metr yng Ngemau Olympaidd Llundain 1948; enillodd 44 o gapiau dros Gymru rhwng 1947 a 1957, ac yn 1956 daeth y chwaraewr â’r mwyaf o gapiau yn rygbi’r byd; yn erbyn Seland Newydd ar Barc yr Arfau ar 19 Rhagfyr 1953, ciciodd Clem Thomas, wedi’i atal ar yr ystlys chwith, ar draws y cae, a daliodd Jones y bêl ar y bowns, mynd heibio i Ron Jarden a sgorio gyda thua phum munud yn weddill; trosodd Gwyn Rowlands.
Lleoedd hanesyddol gerllaw
Brwydrau gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


