Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Torfaen

Torfaen

Blaenafon · Blaenavon

Mae ei gwaith haearn a’r Pwll Mawr yn Safle Treftadaeth y Byd. Yma yn 1878 darganfu Gilchrist a Thomas sut i wneud dur o fwyn ffosfforig.

Llun: Pwll Mawr, Blaenafon · Steinsky, CC BY-SA 2.5 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
TorfaenYn Gymraeg: Blaenafon51.774° N, 3.085° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Blaenafon: blaen yr afon

Blaenafon

  • Blaen pen cwm, tarddle
  • afon afon

Blaenavon

  • Blaen pen cwm, tarddle
  • avon afon (y sillafiad Saesneg)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Mae Blaenafon ym mhen uchaf cwm Afon Lwyd ar ymyl gogledd-ddwyreiniol y maes glo. Daeth ei gwaith haearn, ei glo a’i thref gyda’i gilydd yn Safle Treftadaeth y Byd yn 2000, yn dangos mai de Cymru oedd prif gynhyrchydd haearn a glo’r byd yn y 19g.

Eglwys San Pedr1804
Amgueddfa’r Pwll Mawr1988
Safle Treftadaeth y Byd2000

Y gwaith haearn

Rhoddodd Thomas Hill a’i bartneriaid Thomas Hopkins a Benjamin Pratt £40,000 yn y gwaith haearn a chodi tair ffwrnais chwyth, a chododd Hill a Samuel Hopkins eglwys San Pedr yn 1804 a’i rhoi i’r plwyf.

Y cefndryd Gilchrist

Ym Mlaenafon profodd y cemegydd Percy Gilchrist y ffordd a gafodd ei gefnder Sidney Gilchrist Thomas o wneud dur o haearn ffosfforig. Fe’i cyhoeddwyd yn 1878, ac roedd yn arbennig o werthfawr ar gyfandir Ewrop.

Y Pwll Mawr

Mae’r Pwll Mawr, a enwyd am ei siafft lydan, y gyntaf yng Nghymru a oedd yn ddigon mawr i ddwy dramffordd, yn Amgueddfa Lofaol Cymru ers 1988, ac mae cyn-lowyr yn mynd ag ymwelwyr dan ddaear.

Ken Jones

Enillodd Ken Jones, a aned ym Mlaenafon yn 1921, fedal arian Olympaidd yn y ras gyfnewid yn 1948 a 44 o gapiau dros Gymru, ac yn 1953 sgoriodd yn erbyn Seland Newydd ym Mharc yr Arfau gyda thua phum munud yn weddill.

Blaenafon

Ar fap y trefi →

Brwydrau gerllaw

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf