

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Fynwy
Sir Fynwy
Y Fenni · Abergavenny
Gobannium Rufeinig. Gwelodd Gerallt Gymro saethau Cymreig yn treiddio drwy ddrws derw’r castell bedwar bys o drwch.
Llun: Tŵr cloc neuadd y farchnad, y Fenni · Nigel Davies, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Y Fenni: o Gobannium, ‘afon y gofaint’
Abergavenny
- Aber ceg afon, cymer
- gavenny afon Gafenniffurf ar Gafenni
Tyfodd y Fenni, wrth aber afon Gafenni, o’r gaer Rufeinig Gobannium, a warchodai ffordd dyffryn Wysg o tua 50 hyd 150 OC. Saif Pen-y-fâl, y Blorens a’r Ysgyryd o amgylch y dref.FfynhonnellAbergavenny ↗Wikipedia (Saesneg)Y Fenni, o Abergafenni, ‘aber afon Gafenni’; gwarchodai’r gaer Rufeinig Gobannium y ffordd i fyny dyffryn Wysg, a’i dal o tua 50 hyd 150 OC; codwyd y castell tua 1067 gan Hamelin de Ballon, a sefydlodd y priordy Benedictaidd, Eglwys Priordy’r Santes Fair heddiw, ar ddiwedd yr 11g; mae’r hawl i ddwy farchnad wythnosol a thair ffair flynyddol o’r 13g; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1913 a 2016; cynhelir yr Ŵyl Fwyd bob mis Medi; mae Owen Sheers a Becky James ymhlith ei phobl; 13,695 o bobl yn 2021.
| Caer Rufeinig | tua 50 hyd 150 OCFfynhonnellAbergavenny ↗Wikipedia (Saesneg)Y Fenni, o Abergafenni, ‘aber afon Gafenni’; gwarchodai’r gaer Rufeinig Gobannium y ffordd i fyny dyffryn Wysg, a’i dal o tua 50 hyd 150 OC; codwyd y castell tua 1067 gan Hamelin de Ballon, a sefydlodd y priordy Benedictaidd, Eglwys Priordy’r Santes Fair heddiw, ar ddiwedd yr 11g; mae’r hawl i ddwy farchnad wythnosol a thair ffair flynyddol o’r 13g; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1913 a 2016; cynhelir yr Ŵyl Fwyd bob mis Medi; mae Owen Sheers a Becky James ymhlith ei phobl; 13,695 o bobl yn 2021. |
|---|---|
| Castell a phriordy | tua 1067 a diwedd y 1000auFfynhonnellAbergavenny ↗Wikipedia (Saesneg)Y Fenni, o Abergafenni, ‘aber afon Gafenni’; gwarchodai’r gaer Rufeinig Gobannium y ffordd i fyny dyffryn Wysg, a’i dal o tua 50 hyd 150 OC; codwyd y castell tua 1067 gan Hamelin de Ballon, a sefydlodd y priordy Benedictaidd, Eglwys Priordy’r Santes Fair heddiw, ar ddiwedd yr 11g; mae’r hawl i ddwy farchnad wythnosol a thair ffair flynyddol o’r 13g; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1913 a 2016; cynhelir yr Ŵyl Fwyd bob mis Medi; mae Owen Sheers a Becky James ymhlith ei phobl; 13,695 o bobl yn 2021. |
| Eisteddfod Genedlaethol | 1913 a 2016FfynhonnellAbergavenny ↗Wikipedia (Saesneg)Y Fenni, o Abergafenni, ‘aber afon Gafenni’; gwarchodai’r gaer Rufeinig Gobannium y ffordd i fyny dyffryn Wysg, a’i dal o tua 50 hyd 150 OC; codwyd y castell tua 1067 gan Hamelin de Ballon, a sefydlodd y priordy Benedictaidd, Eglwys Priordy’r Santes Fair heddiw, ar ddiwedd yr 11g; mae’r hawl i ddwy farchnad wythnosol a thair ffair flynyddol o’r 13g; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1913 a 2016; cynhelir yr Ŵyl Fwyd bob mis Medi; mae Owen Sheers a Becky James ymhlith ei phobl; 13,695 o bobl yn 2021. |
Y Jesse
Yn Eglwys Priordy’r Santes Fair gorwedd y Jesse, ffigur pren mawr iawn o’r 1400au, rhan o Goeden Jesse unwaith, a alwyd gan Tate Britain yn un o gerfluniau canoloesol gorau’r byd. Cysegrwyd ffenestr Jesse newydd uwch ei ben yn 2016.FfynhonnellPriory Church of St Mary, Abergavenny ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys priordy Benedictaidd a sefydlwyd dan Hamelin de Balun, cell i abaty Sant Vincent yn Le Mans; y Jesse, ffigur pren mawr iawn o’r 15g, rhan o Goeden Jesse unwaith mae’n debyg, a alwyd gan Tate Britain yn un o gerfluniau canoloesol gorau’r byd; cysegrwyd ffenestr Jesse gan Helen Whittaker ar 7 Gorffennaf 2016; delwau mewn pren, alabastr a marmor o’r 13g hyd yr 17g, yn eu plith John de Hastings, arglwydd y Fenni, a beddau teuluoedd ap Thomas a Herbert yng Nghapel Herbert; bedd Dr David Lewis, Prifathro cyntaf Coleg Iesu, Rhydychen.
Beddau’r Herbertiaid
Mae yn yr eglwys ddelwau mewn pren, alabastr a marmor o’r 1200au hyd y 1600au, ac mae Capel Herbert yn cadw beddau teuluoedd ap Thomas a Herbert o Raglan.FfynhonnellPriory Church of St Mary, Abergavenny ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys priordy Benedictaidd a sefydlwyd dan Hamelin de Balun, cell i abaty Sant Vincent yn Le Mans; y Jesse, ffigur pren mawr iawn o’r 15g, rhan o Goeden Jesse unwaith mae’n debyg, a alwyd gan Tate Britain yn un o gerfluniau canoloesol gorau’r byd; cysegrwyd ffenestr Jesse gan Helen Whittaker ar 7 Gorffennaf 2016; delwau mewn pren, alabastr a marmor o’r 13g hyd yr 17g, yn eu plith John de Hastings, arglwydd y Fenni, a beddau teuluoedd ap Thomas a Herbert yng Nghapel Herbert; bedd Dr David Lewis, Prifathro cyntaf Coleg Iesu, Rhydychen.
Y Cymreigyddion
Ymunodd Arglwyddes Llanofer, Gwenynen Gwent, â Chymreigyddion y Fenni yn 1834 a helpu i gynnal deg eisteddfod rhwng 1834 a 1853, a roddodd fywyd newydd i ysgolheictod Cymraeg, i’r delyn deires ac i gerddoriaeth Cymru.FfynhonnellHall, Augusta, Lady Llanover (‘Gwenynen Gwent’) (1802 – 1896), patron of Welsh culture and inventor of the Welsh national costume ↗Marion Löffler, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 21 Mawrth 1802, yr ieuengaf o chwe merch Benjamin Waddington o Dŷ Uchaf, Llanofer, a Georgina Port; cafodd addysg eang yn y clasuron, ieithoedd modern, hanes, daearyddiaeth, celf a cherddoriaeth; yn 1823 priododd y gwleidydd a’r diwygiwr Benjamin Hall, gan uno ystadau Llanofer ac Aber-carn; meithrinwyd ei chariad at y Gymraeg yn gynnar gan yr Arglwyddes Elizabeth Coffin Greenly, a siaradai Gymraeg yn rhugl; ffafriai weision a morynion Cymraeg, mynnodd wasanaethau Cymraeg yn eglwys Llanofer a dysgu Cymraeg yn nwy ysgol Llanofer; noddodd Sefydliad Colegol Cymreig Llanymddyfri o 1847, helpodd Ieuan Gwynedd i sefydlu’r cylchgrawn i fenywod Y Gymraes, a chefnogodd Daniel Silvan Evans gyda’i eiriadur; gwaddolodd ddau gapel, Rhyd-y-meirch ac Aber-carn, â gwasanaethau Cymraeg; daeth Llys Llanofer yn ganolfan i ddiwylliant Cymru, lle deuai Carnhuanawc, Maria Jane Williams, yr Arglwyddes Charlotte Guest, Tegid, ab Ithel ac ysgolheigion o Lydaw a’r Almaen; yn 1857 prynodd lawysgrifau Iolo Morganwg gan ei fab Taliesin i’w diogelu i’r genedl; ymunodd â Chymreigyddion y Fenni yn 1834 a chyd-drefnu a noddi deg eisteddfod (1834–1853), a hybodd ysgolheictod Cymreig mewn hanes, llên ac ieitheg a hyrwyddo’r delyn deires, cerddoriaeth Gymreig a’r diwydiant gwlân; sefydlodd yr aelodau Gymdeithas y Llawysgrifau Cymreig yn 1836; roedd yn un o brif bleidwyr y delyn deires fel offeryn cenedlaethol, ac yn delynores fedrus ei hun, gan gyflogi’n delynorion teulu John Wood Jones, yna Thomas Gruffydd, y dywedir iddo hyfforddi deunaw telynor, yna ei ferch Susannah; rhoddid ysgoloriaethau i ddisgyblion ddysgu’r delyn yn Llanofer; rhoddai delynau’n wobrau a chyflwynodd delyn Gymreig i’r Tywysog Albert ym Mhalas Buckingham yng Ngorffennaf 1843; cadwodd y Fari Lwyd a’r Plygain yn Llanofer, a chadwodd dawnsfeydd Llanofer draddodiad dawnsio gwerin yn fyw; dawnsir Rîl Llanofer o hyd; drwy ei dylanwad hi argraffwyd Ancient National Airs of Gwent and Morgannwg (1844) Maria Jane Williams â geiriau Cymraeg; daeth ei thraethawd buddugol yng Nghaerdydd yn 1834, dan yr enw Gwenynen Gwent, ar fanteision cadw’r Gymraeg a’r gwisgoedd cenedlaethol, yn sail i wisg genedlaethol Gymreig merched a menywod a wisgir ar Ddydd Gŵyl Dewi; gwisgai hi ei hun ar y Sul ac ar achlysuron cyhoeddus; mae ei Good Cookery (1867) yn cynnwys ei darluniau; golygodd Autobiography and Correspondence of Mrs Delany (1861–62).
Marchnadoedd a bwyd
Mae’r Fenni wedi cynnal dwy farchnad wythnosol a thair ffair flynyddol ers y 1200au, ac mae ei Gŵyl Fwyd yn llenwi’r dref bob mis Medi.FfynhonnellAbergavenny ↗Wikipedia (Saesneg)Y Fenni, o Abergafenni, ‘aber afon Gafenni’; gwarchodai’r gaer Rufeinig Gobannium y ffordd i fyny dyffryn Wysg, a’i dal o tua 50 hyd 150 OC; codwyd y castell tua 1067 gan Hamelin de Ballon, a sefydlodd y priordy Benedictaidd, Eglwys Priordy’r Santes Fair heddiw, ar ddiwedd yr 11g; mae’r hawl i ddwy farchnad wythnosol a thair ffair flynyddol o’r 13g; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1913 a 2016; cynhelir yr Ŵyl Fwyd bob mis Medi; mae Owen Sheers a Becky James ymhlith ei phobl; 13,695 o bobl yn 2021.
Brwydrau gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




