

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Blaenau Gwent
Blaenau Gwent
Bryn-mawr · Brynmawr
Gelwir hi’n aml yn dref uchaf Cymru. Ym mlynyddoedd caled yr 1930au helpodd y Crynwyr ei phobl i sefydlu eu gweithdai dodrefn ac esgidiau eu hunain.
Llun: Sgwâr y farchnad, Bryn-mawr · andy dolman, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Bryn-mawr: y bryn mawr
Bryn-mawr
- Bryn bryn
- mawr mawr
Brynmawr
- Bryn bryn
- mawr mawr
Gwaun Helygen oedd Bryn-mawr unwaith. Dywedir weithiau mai hi yw’r dref uchaf yng Nghymru, rhwng 1,250 a 1,500 troedfedd, a thyfodd ar ddechrau’r 1800au pan oedd angen cartrefi ar weithwyr gwaith haearn Nant-y-glo, gwaith Crawshay Bailey.FfynhonnellBrynmawr ↗Wikipedia (Saesneg)Bryn-mawr, ‘bryn mawr’; cyn y dref Gwaun Helygen oedd enw’r lle; dywedir weithiau mai hi yw’r dref uchaf yng Nghymru, rhwng 1,250 a 1,500 troedfedd; tyfodd ar ddechrau’r 19g pan oedd angen cartrefi ar weithwyr gwaith haearn Nant-y-glo dan Crawshay Bailey; Neuadd y Farchnad o 1894 yw Sinema Neuadd y Farchnad heddiw, y sinema sydd wedi rhedeg hiraf yn ddi-dor yng Nghymru; dechreuodd y Crynwyr a weithiai yn erbyn diweithdra yn y Dirwasgiad Arbrawf Bryn-mawr, a bu Brynmawr Furniture wrthi o 1930 hyd 1940; ganed y chwaraewr rygbi’r gynghrair Roy Francis yma, a dadorchuddiwyd cofeb iddo ym mis Hydref 2023.
| Neuadd y farchnad | 1894FfynhonnellBrynmawr ↗Wikipedia (Saesneg)Bryn-mawr, ‘bryn mawr’; cyn y dref Gwaun Helygen oedd enw’r lle; dywedir weithiau mai hi yw’r dref uchaf yng Nghymru, rhwng 1,250 a 1,500 troedfedd; tyfodd ar ddechrau’r 19g pan oedd angen cartrefi ar weithwyr gwaith haearn Nant-y-glo dan Crawshay Bailey; Neuadd y Farchnad o 1894 yw Sinema Neuadd y Farchnad heddiw, y sinema sydd wedi rhedeg hiraf yn ddi-dor yng Nghymru; dechreuodd y Crynwyr a weithiai yn erbyn diweithdra yn y Dirwasgiad Arbrawf Bryn-mawr, a bu Brynmawr Furniture wrthi o 1930 hyd 1940; ganed y chwaraewr rygbi’r gynghrair Roy Francis yma, a dadorchuddiwyd cofeb iddo ym mis Hydref 2023. |
|---|---|
| Arbrawf Bryn-mawr | 1929 hyd 1939FfynhonnellBrynmawr Experiment ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth y Crynwyr i Fryn-mawr yn 1928–1929, ac arweiniodd Peter Scott y gwaith o 1929 hyd 1939; dechreuodd gyda gwehyddu brethyn Cymreig, gwau, dodrefn a gwneud esgidiau, i gyd i fod yn gwmnïau cydweithredol; ymunodd y cynllunydd dodrefn Paul Matt yn 1929, a’r archeb fawr gyntaf oedd 250 o gadeiriau derw i ysgol yn Swydd Efrog; yn 1931 cododd gwersyll gwaith o 116 o wirfoddolwyr o brifysgolion Prydain ac Ewrop bwll nofio, pwll padlo a pharc mewn tri mis; erbyn 1937 roedd gan Brynmawr Furniture Makers ystafell arddangos yn Llundain ac yn gwerthu drwy siopau mawr, gan gynnwys yng Nghaerdydd. |
| Codi’r pwll nofio | 1931FfynhonnellBrynmawr Experiment ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth y Crynwyr i Fryn-mawr yn 1928–1929, ac arweiniodd Peter Scott y gwaith o 1929 hyd 1939; dechreuodd gyda gwehyddu brethyn Cymreig, gwau, dodrefn a gwneud esgidiau, i gyd i fod yn gwmnïau cydweithredol; ymunodd y cynllunydd dodrefn Paul Matt yn 1929, a’r archeb fawr gyntaf oedd 250 o gadeiriau derw i ysgol yn Swydd Efrog; yn 1931 cododd gwersyll gwaith o 116 o wirfoddolwyr o brifysgolion Prydain ac Ewrop bwll nofio, pwll padlo a pharc mewn tri mis; erbyn 1937 roedd gan Brynmawr Furniture Makers ystafell arddangos yn Llundain ac yn gwerthu drwy siopau mawr, gan gynnwys yng Nghaerdydd. |
Arbrawf Bryn-mawr
Yn 1928 a 1929 daeth criw bach o Grynwyr i Fryn-mawr i helpu tref heb waith, ac arweiniodd Peter Scott eu gwaith o 1929 hyd 1939. Dechreuasant gyda gwehyddu brethyn Cymreig, gwau, gwneud esgidiau a dodrefn, i gyd i fod yn gwmnïau cydweithredol.FfynhonnellBrynmawr Experiment ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth y Crynwyr i Fryn-mawr yn 1928–1929, ac arweiniodd Peter Scott y gwaith o 1929 hyd 1939; dechreuodd gyda gwehyddu brethyn Cymreig, gwau, dodrefn a gwneud esgidiau, i gyd i fod yn gwmnïau cydweithredol; ymunodd y cynllunydd dodrefn Paul Matt yn 1929, a’r archeb fawr gyntaf oedd 250 o gadeiriau derw i ysgol yn Swydd Efrog; yn 1931 cododd gwersyll gwaith o 116 o wirfoddolwyr o brifysgolion Prydain ac Ewrop bwll nofio, pwll padlo a pharc mewn tri mis; erbyn 1937 roedd gan Brynmawr Furniture Makers ystafell arddangos yn Llundain ac yn gwerthu drwy siopau mawr, gan gynnwys yng Nghaerdydd.
Y dodrefn
Ymunodd y cynllunydd Paul Matt yn 1929, a’r archeb fawr gyntaf oedd 250 o gadeiriau derw i ysgol yn Swydd Efrog. Erbyn 1937 roedd gan Brynmawr Furniture ystafell arddangos yn Llundain ac yn gwerthu yn y siopau mawr, gan gynnwys yng Nghaerdydd.FfynonellauBrynmawr Experiment ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth y Crynwyr i Fryn-mawr yn 1928–1929, ac arweiniodd Peter Scott y gwaith o 1929 hyd 1939; dechreuodd gyda gwehyddu brethyn Cymreig, gwau, dodrefn a gwneud esgidiau, i gyd i fod yn gwmnïau cydweithredol; ymunodd y cynllunydd dodrefn Paul Matt yn 1929, a’r archeb fawr gyntaf oedd 250 o gadeiriau derw i ysgol yn Swydd Efrog; yn 1931 cododd gwersyll gwaith o 116 o wirfoddolwyr o brifysgolion Prydain ac Ewrop bwll nofio, pwll padlo a pharc mewn tri mis; erbyn 1937 roedd gan Brynmawr Furniture Makers ystafell arddangos yn Llundain ac yn gwerthu drwy siopau mawr, gan gynnwys yng Nghaerdydd.Brynmawr ↗Wikipedia (Saesneg)Bryn-mawr, ‘bryn mawr’; cyn y dref Gwaun Helygen oedd enw’r lle; dywedir weithiau mai hi yw’r dref uchaf yng Nghymru, rhwng 1,250 a 1,500 troedfedd; tyfodd ar ddechrau’r 19g pan oedd angen cartrefi ar weithwyr gwaith haearn Nant-y-glo dan Crawshay Bailey; Neuadd y Farchnad o 1894 yw Sinema Neuadd y Farchnad heddiw, y sinema sydd wedi rhedeg hiraf yn ddi-dor yng Nghymru; dechreuodd y Crynwyr a weithiai yn erbyn diweithdra yn y Dirwasgiad Arbrawf Bryn-mawr, a bu Brynmawr Furniture wrthi o 1930 hyd 1940; ganed y chwaraewr rygbi’r gynghrair Roy Francis yma, a dadorchuddiwyd cofeb iddo ym mis Hydref 2023.
Y pwll nofio
Yn 1931 daeth 116 o wirfoddolwyr o brifysgolion Prydain ac Ewrop am dri mis a chodi pwll nofio, pwll padlo a pharc ar dir a roddwyd gan Ddug Beaufort.FfynhonnellBrynmawr Experiment ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth y Crynwyr i Fryn-mawr yn 1928–1929, ac arweiniodd Peter Scott y gwaith o 1929 hyd 1939; dechreuodd gyda gwehyddu brethyn Cymreig, gwau, dodrefn a gwneud esgidiau, i gyd i fod yn gwmnïau cydweithredol; ymunodd y cynllunydd dodrefn Paul Matt yn 1929, a’r archeb fawr gyntaf oedd 250 o gadeiriau derw i ysgol yn Swydd Efrog; yn 1931 cododd gwersyll gwaith o 116 o wirfoddolwyr o brifysgolion Prydain ac Ewrop bwll nofio, pwll padlo a pharc mewn tri mis; erbyn 1937 roedd gan Brynmawr Furniture Makers ystafell arddangos yn Llundain ac yn gwerthu drwy siopau mawr, gan gynnwys yng Nghaerdydd.
Y sinema
Neuadd y farchnad o 1894 yw Sinema Neuadd y Farchnad bellach, y sinema sydd wedi rhedeg hiraf yn ddi-dor yng Nghymru.FfynhonnellBrynmawr ↗Wikipedia (Saesneg)Bryn-mawr, ‘bryn mawr’; cyn y dref Gwaun Helygen oedd enw’r lle; dywedir weithiau mai hi yw’r dref uchaf yng Nghymru, rhwng 1,250 a 1,500 troedfedd; tyfodd ar ddechrau’r 19g pan oedd angen cartrefi ar weithwyr gwaith haearn Nant-y-glo dan Crawshay Bailey; Neuadd y Farchnad o 1894 yw Sinema Neuadd y Farchnad heddiw, y sinema sydd wedi rhedeg hiraf yn ddi-dor yng Nghymru; dechreuodd y Crynwyr a weithiai yn erbyn diweithdra yn y Dirwasgiad Arbrawf Bryn-mawr, a bu Brynmawr Furniture wrthi o 1930 hyd 1940; ganed y chwaraewr rygbi’r gynghrair Roy Francis yma, a dadorchuddiwyd cofeb iddo ym mis Hydref 2023.
Brwydrau gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



