

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Powys
Powys
Crucywel · Crickhowell
Wedi’i henwi ar ôl bryngaer Crug Hywel uwch ei phen. Tref yn nyffryn Wysg gyda phont o dri bwa ar ddeg.
Llun: Canol Crucywel · Ruth Sharville, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Crucywel: crug Hywel
Crucywel
- Cruc crug
- ywel Hywel
Crickhowell
- Crickhowell ffurf Saesneg ar Crucywel, ‘crug Hywel’
Daw enw Crucywel o Crug Hywel, y fryngaer ar Fynydd y Begwn sy’n edrych i lawr ar y dref a’r Wysg.FfynhonnellCrickhowell ↗Wikipedia (Saesneg)Crucywel, o Crug Hywel, a gymerir fel arfer yn fryngaer Oes yr Haearn ar Fynydd y Begwn uwchben y dref; saif adfeilion y castell ar dwmpath gwyrdd oddi ar yr A40; cofnodir marchnad a ffair o 1281; mae gan y bont garreg o’r 17eg ganrif dros yr Wysg ddeuddeg bwa ar un ochr a thri ar ddeg ar y llall; mae eglwys Sant Edmwnd o’r 14eg ganrif; mae Neuadd y Farchnad, Neuadd y Dref gynt, yn dyddio o 1834 ac yn rhestredig Gradd II*; roedd George Everest, a aned yn 1790, ac y mae Mynydd Everest wedi’i enwi ar ei ôl, yn Brif Syrfëwr India o 1830 hyd 1843, ac roedd gan ei dad ystad gerllaw, Gwernvale.
| Cofnodi marchnad | 1281FfynhonnellCrickhowell ↗Wikipedia (Saesneg)Crucywel, o Crug Hywel, a gymerir fel arfer yn fryngaer Oes yr Haearn ar Fynydd y Begwn uwchben y dref; saif adfeilion y castell ar dwmpath gwyrdd oddi ar yr A40; cofnodir marchnad a ffair o 1281; mae gan y bont garreg o’r 17eg ganrif dros yr Wysg ddeuddeg bwa ar un ochr a thri ar ddeg ar y llall; mae eglwys Sant Edmwnd o’r 14eg ganrif; mae Neuadd y Farchnad, Neuadd y Dref gynt, yn dyddio o 1834 ac yn rhestredig Gradd II*; roedd George Everest, a aned yn 1790, ac y mae Mynydd Everest wedi’i enwi ar ei ôl, yn Brif Syrfëwr India o 1830 hyd 1843, ac roedd gan ei dad ystad gerllaw, Gwernvale. |
|---|---|
| Pont yr Wysg | 17eg ganrifFfynhonnellCrickhowell ↗Wikipedia (Saesneg)Crucywel, o Crug Hywel, a gymerir fel arfer yn fryngaer Oes yr Haearn ar Fynydd y Begwn uwchben y dref; saif adfeilion y castell ar dwmpath gwyrdd oddi ar yr A40; cofnodir marchnad a ffair o 1281; mae gan y bont garreg o’r 17eg ganrif dros yr Wysg ddeuddeg bwa ar un ochr a thri ar ddeg ar y llall; mae eglwys Sant Edmwnd o’r 14eg ganrif; mae Neuadd y Farchnad, Neuadd y Dref gynt, yn dyddio o 1834 ac yn rhestredig Gradd II*; roedd George Everest, a aned yn 1790, ac y mae Mynydd Everest wedi’i enwi ar ei ôl, yn Brif Syrfëwr India o 1830 hyd 1843, ac roedd gan ei dad ystad gerllaw, Gwernvale. |
| Neuadd y Farchnad | 1834FfynhonnellCrickhowell ↗Wikipedia (Saesneg)Crucywel, o Crug Hywel, a gymerir fel arfer yn fryngaer Oes yr Haearn ar Fynydd y Begwn uwchben y dref; saif adfeilion y castell ar dwmpath gwyrdd oddi ar yr A40; cofnodir marchnad a ffair o 1281; mae gan y bont garreg o’r 17eg ganrif dros yr Wysg ddeuddeg bwa ar un ochr a thri ar ddeg ar y llall; mae eglwys Sant Edmwnd o’r 14eg ganrif; mae Neuadd y Farchnad, Neuadd y Dref gynt, yn dyddio o 1834 ac yn rhestredig Gradd II*; roedd George Everest, a aned yn 1790, ac y mae Mynydd Everest wedi’i enwi ar ei ôl, yn Brif Syrfëwr India o 1830 hyd 1843, ac roedd gan ei dad ystad gerllaw, Gwernvale. |
Crug Hywel
Cymerir fel arfer mai bryngaer Oes yr Haearn ar Fynydd y Begwn yw’r Crug Hywel a roddodd ei enw i’r dref.FfynhonnellCrickhowell ↗Wikipedia (Saesneg)Crucywel, o Crug Hywel, a gymerir fel arfer yn fryngaer Oes yr Haearn ar Fynydd y Begwn uwchben y dref; saif adfeilion y castell ar dwmpath gwyrdd oddi ar yr A40; cofnodir marchnad a ffair o 1281; mae gan y bont garreg o’r 17eg ganrif dros yr Wysg ddeuddeg bwa ar un ochr a thri ar ddeg ar y llall; mae eglwys Sant Edmwnd o’r 14eg ganrif; mae Neuadd y Farchnad, Neuadd y Dref gynt, yn dyddio o 1834 ac yn rhestredig Gradd II*; roedd George Everest, a aned yn 1790, ac y mae Mynydd Everest wedi’i enwi ar ei ôl, yn Brif Syrfëwr India o 1830 hyd 1843, ac roedd gan ei dad ystad gerllaw, Gwernvale.
Pont y bwâu od
Mae gan y bont garreg o’r 17eg ganrif dros yr Wysg ddeuddeg bwa o un ochr a thri ar ddeg o’r llall.FfynhonnellCrickhowell ↗Wikipedia (Saesneg)Crucywel, o Crug Hywel, a gymerir fel arfer yn fryngaer Oes yr Haearn ar Fynydd y Begwn uwchben y dref; saif adfeilion y castell ar dwmpath gwyrdd oddi ar yr A40; cofnodir marchnad a ffair o 1281; mae gan y bont garreg o’r 17eg ganrif dros yr Wysg ddeuddeg bwa ar un ochr a thri ar ddeg ar y llall; mae eglwys Sant Edmwnd o’r 14eg ganrif; mae Neuadd y Farchnad, Neuadd y Dref gynt, yn dyddio o 1834 ac yn rhestredig Gradd II*; roedd George Everest, a aned yn 1790, ac y mae Mynydd Everest wedi’i enwi ar ei ôl, yn Brif Syrfëwr India o 1830 hyd 1843, ac roedd gan ei dad ystad gerllaw, Gwernvale.
Tretŵr a byddin Owain
I fyny’r dyffryn saif Llys Tretŵr, castell a dyfodd yn faenordy amddiffynedig. Gerllaw yn 1404, ar Fynydd Cwmdu, cyfarfu byddin Owain Glyndŵr â llu Iarll Warwick, tynnu’n ôl i lawr yr Wysg, gosod cudd-ymosodiad islaw Craig-y-Dorth ac ymlid y Saeson at furiau Trefynwy.FfynhonnellTretower Court ↗Wikipedia (Saesneg)Llys Tre-tŵr, maenordy caerog canoloesol ger Crucywel, yn hen Sir Frycheiniog; tyfodd o’r castell wrth ei ochr ac mae’n enghraifft brin iawn o sut y datblygodd castell yn dŷ amddiffynnol, ac yn oroeswr prin a ddihangodd rhag ei ddifetha a’i ailgodi; efallai fod y rhes ogleddol, â’i lleoedd tân, ei ffenestri a’i thŵr geudy, mor gynnar â 1300; yn 1404, ym mrwydr Mynydd Cwm-du gerllaw, cyfarfu byddin Owain Glyndŵr â llu Seisnig dan iarll Warwick, yna ciliodd i lawr dyffryn Wysg, gosod cynllwyn o dan Graig-y-Dorth ger Llanfihangel Troddi, lle gelwir y caeau o hyd yn Upper a Lower Battlefield, ac ymlid y Saeson at furiau Trefynwy; tua 1450 rhoddodd Syr William Herbert yr eiddo i’w hanner brawd, ac arhosodd gyda’r Fychaniaid drwy holl ddyddiau ei fri; ychwanegwyd y mur bylchog, y rhodfeydd a’r porthdy a gaeodd y cwrt yn chwarter olaf y 15fed ganrif; rhagor o waith yn 1630 dan Charles Vaughan; gwerthwyd yn 1783, ac wedi hynny trodd rhannau’n storfeydd, ysguboriau a hyd yn oed gwt moch; yn 1929 apeliodd Cymdeithas Brycheiniog ar i’r llywodraeth ei brynu, ac fe’i hachubwyd a’i adfer yn y 1930au; yng ngofal Cadw; ffilmiwyd yno yn 2007 ar gyfer The Sarah Jane Adventures.
Y dref
Cofnodir marchnad a ffair o 1281, mae eglwys Sant Edmwnd o’r 14eg ganrif, ac mae Neuadd y Farchnad o 1834 yn dal i sefyll. Roedd teulu George Everest, y rhoddwyd ei enw i fynydd uchaf y ddaear, ag ystad gerllaw yn Gwernvale.FfynhonnellCrickhowell ↗Wikipedia (Saesneg)Crucywel, o Crug Hywel, a gymerir fel arfer yn fryngaer Oes yr Haearn ar Fynydd y Begwn uwchben y dref; saif adfeilion y castell ar dwmpath gwyrdd oddi ar yr A40; cofnodir marchnad a ffair o 1281; mae gan y bont garreg o’r 17eg ganrif dros yr Wysg ddeuddeg bwa ar un ochr a thri ar ddeg ar y llall; mae eglwys Sant Edmwnd o’r 14eg ganrif; mae Neuadd y Farchnad, Neuadd y Dref gynt, yn dyddio o 1834 ac yn rhestredig Gradd II*; roedd George Everest, a aned yn 1790, ac y mae Mynydd Everest wedi’i enwi ar ei ôl, yn Brif Syrfëwr India o 1830 hyd 1843, ac roedd gan ei dad ystad gerllaw, Gwernvale.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



