Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Benfro

Sir Benfro

Hwlffordd · Haverfordwest

Y dref sirol, a gymerwyd gan gynghreiriaid Ffrengig Owain Glyndŵr yn 1405, a warchaeodd ar y castell.

Llun: Sgwâr y Castell, Hwlffordd, dan y castell · Richard Kelly, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Sir BenfroYn Gymraeg: Hwlffordd51.802° N, 4.969° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Hwlffordd: enw Llychlynnaidd-Saesneg, rhyd y bychod

Haverfordwest

  • Haverfordwest Saesneg, ‘rhyd y bychod’; Hwlffordd yn Gymraeg

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Tyfodd Hwlffordd, tref sirol Sir Benfro, o amgylch ei chastell Normanaidd, a bu am ganrifoedd yn sir yn ei hawl ei hun.

Cofnodi’r castell1100
Siarter gyntaf1169
Sir gorfforaethol1545

Castell a Ffleminiaid

Cofnodir i’r castell gael ei sefydlu yn 1100 gan y Norman Gilbert de Clare, a daeth ymsefydlwyr Ffleminaidd mewn tair mintai, yn 1107, 1111 a 1151. Ychwanegwyd y gair ‘West’ yn y 1400au i wahaniaethu’r dref oddi wrth Henffordd.

Siarteri

Rhoddodd Harri II y siarter gyntaf yn 1169 a William Marshal siarter y Mers rhwng 1213 a 1219. Yn 1479 enillodd y dref yr hawl i ddewis ei siryf ei hun, ac yn 1545 gwnaeth Harri VIII hi’n sir gorfforaethol.

Cynghreiriaid Owain

Ym mis Awst 1405 glaniodd byddin Ffrengig fawr yn Aberdaugleddau i ymuno ag Owain Glyndŵr, a daeth y llu Ffrengig-Gymreig i Hwlffordd a llosgi’r dref cyn mynd ymlaen i Ddinbych-y-pysgod.

Priordy a chei

Saif adfeilion priordy Awstinaidd ar ymyl ddeheuol y dref, ac roedd gan y dref gei llanw prysur ar yr afon islaw’r Bont Newydd.

Pobl

Ganed yr arlunydd Gwen John yma yn 1876, a’r bardd Waldo Williams yn 1904; enwyd ysgol gynradd yn y dref ar ei ôl yn 2019.

Owain Glyndŵr

Ar fap y trefi →

Pobl Hwlffordd

c. 1359–c. 1415

Owain Glyndŵr

Tywysog Cymru (wedi’i gofnodi)

Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.

Owain Glyndŵr
1876–1939

Gwen John

Arlunydd (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn Hwlffordd. Paentiodd bortreadau tawel, dwys, ac fe’i hystyrir heddiw ymhlith artistiaid gorau ei chyfnod.

Gwen John
1904–1971

Waldo Williams

Bardd y Preselau (wedi’i gofnodi)

Bardd heddychol o Sir Benfro y mae ei unig gyfrol, Dail Pren, ymhlith y mwyaf yn yr iaith Gymraeg.

Waldo Williams

Brwydrau gerllaw

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf