Owain Glyndŵr
Tywysog Cymru (wedi’i gofnodi)Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain Glyndŵr
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Benfro
Sir Benfro
Y dref sirol, a gymerwyd gan gynghreiriaid Ffrengig Owain Glyndŵr yn 1405, a warchaeodd ar y castell.
Llun: Sgwâr y Castell, Hwlffordd, dan y castell · Richard Kelly, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Hwlffordd: enw Llychlynnaidd-Saesneg, rhyd y bychod
Haverfordwest
Tyfodd Hwlffordd, tref sirol Sir Benfro, o amgylch ei chastell Normanaidd, a bu am ganrifoedd yn sir yn ei hawl ei hun.FfynonellauHaverfordwest ↗Wikipedia (Saesneg)Hwlffordd; cofnodir i’r castell gael ei sefydlu yn 1100 gan y Norman Gilbert de Clare; daeth y Ffleminiaid mewn tair mintai, yn 1107, 1111 a 1151; rhoddodd Harri II y siarter gyntaf yn 1169, a William Marshal siarter y Mers rhwng 1213 a 1219; yn 1405 llosgwyd y dref gan gynghreiriaid Ffrengig Owain Glyndŵr; cafodd y fwrdeistref yr hawl i benodi ei siryf ei hun yn 1479, ac yn 1545 gwnaeth Harri VIII hi’n sir gorfforaethol; ychwanegwyd ‘West’ yn y 15fed ganrif i’w gwahaniaethu oddi wrth Henffordd; saif olion priordy Awstinaidd ar ymyl ddeheuol y dref; cei llanw prysur islaw’r Bont Newydd; poblogaeth 12,042 yn 2011; roedd Syr John Perrot, Gwen John, Syr Thomas Picton a Waldo Williams o’r dref.Pembroke, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Penfro, yn rhannu ei tharddiad â chantref Penfro, pen yn golygu ‘pen’ neu ‘ben draw’; sefydlwyd y castell gan y Normaniaid yn 1093, a Gerallt de Windsor oedd y cwnstabl cyntaf a gofnodwyd; sefydlwyd Priordy Monkton yn 1098 gan Arnulf de Montgomery a’i roi i’r Benedictiaid; mae tystiolaeth o siarteri bwrdeistref yn mynd yn ôl i 1168 o leiaf; rhoddwyd melin lanw ar y bont gyntaf dros afon Penfro i’r Marchogion Templar yn 1199; wedi estyniad olaf y castell tua 1254 estynnwyd y dref a’i hamgáu â muriau; ganed Harri VII (1457–1509) yn y castell; poblogaeth 7,552 yn 2011.
| Cofnodi’r castell | 1100FfynhonnellHaverfordwest ↗Wikipedia (Saesneg)Hwlffordd; cofnodir i’r castell gael ei sefydlu yn 1100 gan y Norman Gilbert de Clare; daeth y Ffleminiaid mewn tair mintai, yn 1107, 1111 a 1151; rhoddodd Harri II y siarter gyntaf yn 1169, a William Marshal siarter y Mers rhwng 1213 a 1219; yn 1405 llosgwyd y dref gan gynghreiriaid Ffrengig Owain Glyndŵr; cafodd y fwrdeistref yr hawl i benodi ei siryf ei hun yn 1479, ac yn 1545 gwnaeth Harri VIII hi’n sir gorfforaethol; ychwanegwyd ‘West’ yn y 15fed ganrif i’w gwahaniaethu oddi wrth Henffordd; saif olion priordy Awstinaidd ar ymyl ddeheuol y dref; cei llanw prysur islaw’r Bont Newydd; poblogaeth 12,042 yn 2011; roedd Syr John Perrot, Gwen John, Syr Thomas Picton a Waldo Williams o’r dref. |
|---|---|
| Siarter gyntaf | 1169FfynhonnellHaverfordwest ↗Wikipedia (Saesneg)Hwlffordd; cofnodir i’r castell gael ei sefydlu yn 1100 gan y Norman Gilbert de Clare; daeth y Ffleminiaid mewn tair mintai, yn 1107, 1111 a 1151; rhoddodd Harri II y siarter gyntaf yn 1169, a William Marshal siarter y Mers rhwng 1213 a 1219; yn 1405 llosgwyd y dref gan gynghreiriaid Ffrengig Owain Glyndŵr; cafodd y fwrdeistref yr hawl i benodi ei siryf ei hun yn 1479, ac yn 1545 gwnaeth Harri VIII hi’n sir gorfforaethol; ychwanegwyd ‘West’ yn y 15fed ganrif i’w gwahaniaethu oddi wrth Henffordd; saif olion priordy Awstinaidd ar ymyl ddeheuol y dref; cei llanw prysur islaw’r Bont Newydd; poblogaeth 12,042 yn 2011; roedd Syr John Perrot, Gwen John, Syr Thomas Picton a Waldo Williams o’r dref. |
| Sir gorfforaethol | 1545FfynhonnellHaverfordwest ↗Wikipedia (Saesneg)Hwlffordd; cofnodir i’r castell gael ei sefydlu yn 1100 gan y Norman Gilbert de Clare; daeth y Ffleminiaid mewn tair mintai, yn 1107, 1111 a 1151; rhoddodd Harri II y siarter gyntaf yn 1169, a William Marshal siarter y Mers rhwng 1213 a 1219; yn 1405 llosgwyd y dref gan gynghreiriaid Ffrengig Owain Glyndŵr; cafodd y fwrdeistref yr hawl i benodi ei siryf ei hun yn 1479, ac yn 1545 gwnaeth Harri VIII hi’n sir gorfforaethol; ychwanegwyd ‘West’ yn y 15fed ganrif i’w gwahaniaethu oddi wrth Henffordd; saif olion priordy Awstinaidd ar ymyl ddeheuol y dref; cei llanw prysur islaw’r Bont Newydd; poblogaeth 12,042 yn 2011; roedd Syr John Perrot, Gwen John, Syr Thomas Picton a Waldo Williams o’r dref. |
Cofnodir i’r castell gael ei sefydlu yn 1100 gan y Norman Gilbert de Clare, a daeth ymsefydlwyr Ffleminaidd mewn tair mintai, yn 1107, 1111 a 1151. Ychwanegwyd y gair ‘West’ yn y 1400au i wahaniaethu’r dref oddi wrth Henffordd.FfynhonnellHaverfordwest ↗Wikipedia (Saesneg)Hwlffordd; cofnodir i’r castell gael ei sefydlu yn 1100 gan y Norman Gilbert de Clare; daeth y Ffleminiaid mewn tair mintai, yn 1107, 1111 a 1151; rhoddodd Harri II y siarter gyntaf yn 1169, a William Marshal siarter y Mers rhwng 1213 a 1219; yn 1405 llosgwyd y dref gan gynghreiriaid Ffrengig Owain Glyndŵr; cafodd y fwrdeistref yr hawl i benodi ei siryf ei hun yn 1479, ac yn 1545 gwnaeth Harri VIII hi’n sir gorfforaethol; ychwanegwyd ‘West’ yn y 15fed ganrif i’w gwahaniaethu oddi wrth Henffordd; saif olion priordy Awstinaidd ar ymyl ddeheuol y dref; cei llanw prysur islaw’r Bont Newydd; poblogaeth 12,042 yn 2011; roedd Syr John Perrot, Gwen John, Syr Thomas Picton a Waldo Williams o’r dref.
Rhoddodd Harri II y siarter gyntaf yn 1169 a William Marshal siarter y Mers rhwng 1213 a 1219. Yn 1479 enillodd y dref yr hawl i ddewis ei siryf ei hun, ac yn 1545 gwnaeth Harri VIII hi’n sir gorfforaethol.FfynhonnellHaverfordwest ↗Wikipedia (Saesneg)Hwlffordd; cofnodir i’r castell gael ei sefydlu yn 1100 gan y Norman Gilbert de Clare; daeth y Ffleminiaid mewn tair mintai, yn 1107, 1111 a 1151; rhoddodd Harri II y siarter gyntaf yn 1169, a William Marshal siarter y Mers rhwng 1213 a 1219; yn 1405 llosgwyd y dref gan gynghreiriaid Ffrengig Owain Glyndŵr; cafodd y fwrdeistref yr hawl i benodi ei siryf ei hun yn 1479, ac yn 1545 gwnaeth Harri VIII hi’n sir gorfforaethol; ychwanegwyd ‘West’ yn y 15fed ganrif i’w gwahaniaethu oddi wrth Henffordd; saif olion priordy Awstinaidd ar ymyl ddeheuol y dref; cei llanw prysur islaw’r Bont Newydd; poblogaeth 12,042 yn 2011; roedd Syr John Perrot, Gwen John, Syr Thomas Picton a Waldo Williams o’r dref.
Ym mis Awst 1405 glaniodd byddin Ffrengig fawr yn Aberdaugleddau i ymuno ag Owain Glyndŵr, a daeth y llu Ffrengig-Gymreig i Hwlffordd a llosgi’r dref cyn mynd ymlaen i Ddinbych-y-pysgod.FfynonellauOwain Glyndŵr timeline: 1405 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)28 Chwefror 1405: llofnodwyd y Cytundeb Tridarn gan Lyndŵr, Edmund Mortimer ac iarll Northumberland; ddechrau Awst, cyrhaeddodd byddin fawr o Ffrainc Aberdaugleddau i ymuno â Glyndŵr; ymosododd y llu Ffrengig a Chymreig ar Hwlffordd ac yna Ddinbych-y-pysgod; 22 Awst, gwersyllodd y fyddin ar Woodbury Hill, yn wynebu’r Saeson ar Abberley Hill; Awst 1405, ei ail senedd yn Harlech, gyda llysgenhadon o’r Alban, Ffrainc, Llydaw a Chastîl.Haverfordwest ↗Wikipedia (Saesneg)Hwlffordd; cofnodir i’r castell gael ei sefydlu yn 1100 gan y Norman Gilbert de Clare; daeth y Ffleminiaid mewn tair mintai, yn 1107, 1111 a 1151; rhoddodd Harri II y siarter gyntaf yn 1169, a William Marshal siarter y Mers rhwng 1213 a 1219; yn 1405 llosgwyd y dref gan gynghreiriaid Ffrengig Owain Glyndŵr; cafodd y fwrdeistref yr hawl i benodi ei siryf ei hun yn 1479, ac yn 1545 gwnaeth Harri VIII hi’n sir gorfforaethol; ychwanegwyd ‘West’ yn y 15fed ganrif i’w gwahaniaethu oddi wrth Henffordd; saif olion priordy Awstinaidd ar ymyl ddeheuol y dref; cei llanw prysur islaw’r Bont Newydd; poblogaeth 12,042 yn 2011; roedd Syr John Perrot, Gwen John, Syr Thomas Picton a Waldo Williams o’r dref.
Saif adfeilion priordy Awstinaidd ar ymyl ddeheuol y dref, ac roedd gan y dref gei llanw prysur ar yr afon islaw’r Bont Newydd.FfynhonnellHaverfordwest ↗Wikipedia (Saesneg)Hwlffordd; cofnodir i’r castell gael ei sefydlu yn 1100 gan y Norman Gilbert de Clare; daeth y Ffleminiaid mewn tair mintai, yn 1107, 1111 a 1151; rhoddodd Harri II y siarter gyntaf yn 1169, a William Marshal siarter y Mers rhwng 1213 a 1219; yn 1405 llosgwyd y dref gan gynghreiriaid Ffrengig Owain Glyndŵr; cafodd y fwrdeistref yr hawl i benodi ei siryf ei hun yn 1479, ac yn 1545 gwnaeth Harri VIII hi’n sir gorfforaethol; ychwanegwyd ‘West’ yn y 15fed ganrif i’w gwahaniaethu oddi wrth Henffordd; saif olion priordy Awstinaidd ar ymyl ddeheuol y dref; cei llanw prysur islaw’r Bont Newydd; poblogaeth 12,042 yn 2011; roedd Syr John Perrot, Gwen John, Syr Thomas Picton a Waldo Williams o’r dref.
Ganed yr arlunydd Gwen John yma yn 1876, a’r bardd Waldo Williams yn 1904; enwyd ysgol gynradd yn y dref ar ei ôl yn 2019.FfynonellauGwen John ↗Wikipedia (Saesneg)Gwendolen Mary John (22 Mehefin 1876 – 18 Medi 1939), arlunydd o Gymraes a weithiodd yn Ffrainc am y rhan fwyaf o’i gyrfa; mae ei pheintiadau, portreadau o fenywod dienw gan mwyaf, mewn ystod o arlliwiau agos; mae’r parch at ei gwaith wedi tyfu’n fawr ers ei marw; ganed yn Hwlffordd, yr ail o bedwar plentyn Edwin William John, cyfreithiwr, ac Augusta, a beintiai mewn dyfrlliw; wedi marw ei mam yn 1884 symudodd y teulu i Ddinbych-y-pysgod, lle byddai’r plant yn mynd i’r glannau i fraslunio, gan wneud ‘lluniadau cyflym o wylanod ar y traeth, cregyn a physgod’; yn y Slade (1895–98) enillodd Wobr Melvill Nettleship am Gyfansoddi Ffigurau yn ei blwyddyn olaf; astudiodd dan Whistler yn yr Académie Carmen yn 1898; arddangosodd gyntaf yn y New English Art Club yn 1900; ddiwedd 1903 glaniodd yn Bordeaux a chychwyn ar daith gerdded gan anelu at Rufain; ym Mharis o 1904 bu’n fodel i Auguste Rodin, a’i defnyddiodd yn fodel i awen yn ei gofeb i Whistler; cyfarfu â Matisse, Picasso, Brâncuși a Rilke, ond gweithiai ar ei phen ei hun; ymsefydlodd yn Meudon; prynodd y casglwr Americanaidd John Quinn y rhan fwyaf o’r gwaith a werthodd rhwng 1910 a 1924, gan ei rhyddhau i roi ei hun i beintio; ysgrifennodd yn 1911: ‘Rwy’n peintio llawer, ond anaml y gorffennaf lun—mae hynny’n gofyn, i mi, amser hir iawn o feddwl tawel’; roedd un o’i pheintiadau yn Sioe’r Armory yn Efrog Newydd yn 1913; wedi gweld dyfrlliwiau Cézanne dywedodd: ‘Mae’r rhain yn dda iawn, ond mae’n well gen i fy rhai fy hun’; gosododd ei phortreadau o’r Fam Marie Poussepin i Chwiorydd Dominicaidd Meudon batrwm ei harddull aeddfed; lluniadai’n helaeth, a’i chathod ymhlith ei hoff destunau, ynghyd â menywod a phlant a fraslunid yn yr eglwys; arddangosodd gyntaf ym Mharis yn y Salon d’Automne yn 1919; ei hunig arddangosfa unigol yn ystod ei hoes oedd yn y New Chenil Galleries, Llundain, yn 1926; bu farw yn Dieppe; rhagwelodd Augustus: ‘Ymhen hanner can mlynedd byddaf yn cael fy adnabod fel brawd Gwen John’, a thuedda beirniaid bellach i’w gweld hi’n fwy dawnus o’r ddau; mae rhai o’i gweithiau gorau yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd a’r Tate Britain.Williams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.Waldo Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Waldo Goronwy Williams (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971), un o feirdd Cymraeg blaenaf yr 20g, a heddychwr Cristnogol, ymgyrchydd yn erbyn rhyfel a chenedlaetholwr Cymreig nodedig; bedyddiwyd yng Nghapel y Bedyddwyr Blaenconin yn 1921; graddiodd yn Saesneg yn Aberystwyth yn 1926; bu’n dysgu mewn ysgolion yn Sir Benfro, gweddill Cymru a Lloegr, a dosbarthiadau nos allanol i Aberystwyth; cyfaill a chefnogwr yr arloeswr Llafur heddychol Willie Jenkins, Hoplas; ysgrifennwyd ei gerdd enwog ‘Cofio’ yn 1931 ar ymweliad â Hoplas, Rhoscrowther; priododd Linda Llewellyn yn 1941 a galwodd eu dwy flynedd gyda’i gilydd yn ‘fy mlynyddoedd mawr’; yn y 1950au ymunodd â’r Crynwyr yn Aberdaugleddau; disgrifiwyd Dail Pren (1956), a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer, fel gwaith mwyaf nodedig barddoniaeth Gymraeg a gyhoeddwyd er 1945; yn niwedd y 1960au dysgai Gymraeg i blant yn Ysgol Gatholig yr Enw Sanctaidd, Abergwaun, a chofir amdano fel athro angerddol a brwd a ddefnyddiai siapiau pren o anifeiliaid fferm gyda’u henwau Cymraeg wedi’u peintio arnynt; claddwyd ym Mlaenconin, Llandysilio, gyda’i rieni a Linda; cofeb yn Rhos-fach ger cartref ei blentyndod ym Mynachlog-ddu; enwyd Ysgol Gynradd Waldo Williams yn Hwlffordd er anrhydedd iddo yn 2019; enwir ystafell Waldo Williams yn Friends House, Llundain, ar ei ôl.
Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain GlyndŵrFe’i ganed yn Hwlffordd. Paentiodd bortreadau tawel, dwys, ac fe’i hystyrir heddiw ymhlith artistiaid gorau ei chyfnod.
Gwen JohnBardd heddychol o Sir Benfro y mae ei unig gyfrol, Dail Pren, ymhlith y mwyaf yn yr iaith Gymraeg.
Waldo WilliamsFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf