Yr Arglwydd Rhys
Y Tywysog Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth (wedi’i gofnodi)Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Yr Arglwydd Rhys
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Gaerfyrddin
Sir Gaerfyrddin
Sefydlodd yr Arglwydd Rhys abaty yma yn yr 1180au i’r Canoniaid Gwyn, unig dŷ eu hurdd yng Nghymru, rhwng y ddau lyn sy’n rhoi ei enw i’r pentref.
Llun: Adfeilion Abaty Talyllychau · FruitMonkey, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Talyllychau: pen y llynnoedd (tâl + llychau)
Talyllychau
Mae Talyllychau, pen y llynnoedd, yn nyffryn Cothi chwe milltir i’r gogledd o Landeilo, wrth abaty’r Arglwydd Rhys.FfynhonnellTalley Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Talyllychau, tŷ adfeiliedig y Premonstratensiaid, y Canoniaid Gwynion, ym mhentref Talyllychau, Sir Gaerfyrddin, chwe milltir i’r gogledd o Landeilo, yn nyffryn Cothi; sefydlwyd gan Rys ap Gruffudd yn 1185 neu tua hynny; yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim; defnyddiwyd dau lyn ger yr adfeilion i gadw pysgod i’r gymuned; wedi’r diddymu cymerodd y pentrefwyr ei gerrig i godi llawer o’r pentref presennol; esboniodd Samuel Lewis yr enw Tal-y-llychau fel ‘pen y llynnoedd’, o ddau bwll mawr ger yr eglwys, tua hanner can erw.
| Sefydlu’r abaty | tua 1185FfynhonnellTalley Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Talyllychau, tŷ adfeiliedig y Premonstratensiaid, y Canoniaid Gwynion, ym mhentref Talyllychau, Sir Gaerfyrddin, chwe milltir i’r gogledd o Landeilo, yn nyffryn Cothi; sefydlwyd gan Rys ap Gruffudd yn 1185 neu tua hynny; yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim; defnyddiwyd dau lyn ger yr adfeilion i gadw pysgod i’r gymuned; wedi’r diddymu cymerodd y pentrefwyr ei gerrig i godi llawer o’r pentref presennol; esboniodd Samuel Lewis yr enw Tal-y-llychau fel ‘pen y llynnoedd’, o ddau bwll mawr ger yr eglwys, tua hanner can erw. |
|---|---|
| Urdd | y Canoniaid GwynionFfynhonnellTalley Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Talyllychau, tŷ adfeiliedig y Premonstratensiaid, y Canoniaid Gwynion, ym mhentref Talyllychau, Sir Gaerfyrddin, chwe milltir i’r gogledd o Landeilo, yn nyffryn Cothi; sefydlwyd gan Rys ap Gruffudd yn 1185 neu tua hynny; yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim; defnyddiwyd dau lyn ger yr adfeilion i gadw pysgod i’r gymuned; wedi’r diddymu cymerodd y pentrefwyr ei gerrig i godi llawer o’r pentref presennol; esboniodd Samuel Lewis yr enw Tal-y-llychau fel ‘pen y llynnoedd’, o ddau bwll mawr ger yr eglwys, tua hanner can erw. |
| Mynediad | am ddim, yng ngofal CadwFfynhonnellTalley Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Talyllychau, tŷ adfeiliedig y Premonstratensiaid, y Canoniaid Gwynion, ym mhentref Talyllychau, Sir Gaerfyrddin, chwe milltir i’r gogledd o Landeilo, yn nyffryn Cothi; sefydlwyd gan Rys ap Gruffudd yn 1185 neu tua hynny; yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim; defnyddiwyd dau lyn ger yr adfeilion i gadw pysgod i’r gymuned; wedi’r diddymu cymerodd y pentrefwyr ei gerrig i godi llawer o’r pentref presennol; esboniodd Samuel Lewis yr enw Tal-y-llychau fel ‘pen y llynnoedd’, o ddau bwll mawr ger yr eglwys, tua hanner can erw. |
Sefydlodd Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, yr abaty i’r Premonstratensiaid, y Canoniaid Gwynion, yn yr 1180au, abaty cyntaf ac unig abaty eu hurdd yng Nghymru.FfynonellauTalley Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Talyllychau, tŷ adfeiliedig y Premonstratensiaid, y Canoniaid Gwynion, ym mhentref Talyllychau, Sir Gaerfyrddin, chwe milltir i’r gogledd o Landeilo, yn nyffryn Cothi; sefydlwyd gan Rys ap Gruffudd yn 1185 neu tua hynny; yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim; defnyddiwyd dau lyn ger yr adfeilion i gadw pysgod i’r gymuned; wedi’r diddymu cymerodd y pentrefwyr ei gerrig i godi llawer o’r pentref presennol; esboniodd Samuel Lewis yr enw Tal-y-llychau fel ‘pen y llynnoedd’, o ddau bwll mawr ger yr eglwys, tua hanner can erw.Talley Abbey ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: sefydlwyd yn yr 1180au gan Rys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf ac unig yng Nghymru; ni orffennwyd; mae’r tŵr bron yn ei lawn uchder.
Bu’r abaty’n driw i’r achos Cymreig yn rhyfeloedd annibyniaeth y 1200au. Roedd ei eglwys fawr, gyda thri chapel, tŵr a changell, yn 46 metr o hyd, ac mae’r tŵr yn sefyll bron i’w uchder llawn o hyd.FfynonellauAbaty Talyllychau ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: mynachlog adfeiliedig tua milltir i’r gogledd o bentref Talyllychau; erys rhan o’r tŵr yn sefyll; sefydlwyd fel mynachlog Bremonstratensaidd gan yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth rhwng 1184 a 1189, mewn lle anghysbell a thawel yn y bryniau uwchben Dyffryn Tywi, priodol i urdd a rannai ddelfryd y Sistersiaid o fywyd syml; yr unig dŷ Premonstratensaidd yng Nghymru; roedd Rhys yn adnabod rhai o arweinwyr yr urdd yn Lloegr; roedd yr abaty’n driw i achos y Cymry yn ystod rhyfeloedd annibyniaeth y 13eg ganrif, ac yn 1278 fe’i meddiannwyd gan Goron Lloegr, a geisiodd roi canoniaid Seisnig yn lle’r rhai Cymreig; pan ddiddymwyd yn 1535 roedd wyth canon yn byw yno; dim ond yr eglwys a rhan o’r clwysty sy’n sefyll heddiw; roedd yn adeilad uchelgeisiol, ei eglwys fawr gyda thri chapel, tŵr a phresbyteri, 46 m o hyd; ger y B4302 tua 6 milltir o Landeilo.Talley Abbey ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: sefydlwyd yn yr 1180au gan Rys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf ac unig yng Nghymru; ni orffennwyd; mae’r tŵr bron yn ei lawn uchder.
Cadwai’r ddau lyn wrth yr adfeilion bysgod i’r canoniaid, ac esboniodd Samuel Lewis yr enw Tal-y-llychau fel pen y llynnoedd, o’r ddau bwll hyn o tua hanner can erw.FfynhonnellTalley Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Talyllychau, tŷ adfeiliedig y Premonstratensiaid, y Canoniaid Gwynion, ym mhentref Talyllychau, Sir Gaerfyrddin, chwe milltir i’r gogledd o Landeilo, yn nyffryn Cothi; sefydlwyd gan Rys ap Gruffudd yn 1185 neu tua hynny; yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim; defnyddiwyd dau lyn ger yr adfeilion i gadw pysgod i’r gymuned; wedi’r diddymu cymerodd y pentrefwyr ei gerrig i godi llawer o’r pentref presennol; esboniodd Samuel Lewis yr enw Tal-y-llychau fel ‘pen y llynnoedd’, o ddau bwll mawr ger yr eglwys, tua hanner can erw.
Wedi i’r abaty gau, cymerodd y pentrefwyr ei gerrig a chodi llawer o’r pentref presennol â nhw.FfynhonnellTalley Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Talyllychau, tŷ adfeiliedig y Premonstratensiaid, y Canoniaid Gwynion, ym mhentref Talyllychau, Sir Gaerfyrddin, chwe milltir i’r gogledd o Landeilo, yn nyffryn Cothi; sefydlwyd gan Rys ap Gruffudd yn 1185 neu tua hynny; yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim; defnyddiwyd dau lyn ger yr adfeilion i gadw pysgod i’r gymuned; wedi’r diddymu cymerodd y pentrefwyr ei gerrig i godi llawer o’r pentref presennol; esboniodd Samuel Lewis yr enw Tal-y-llychau fel ‘pen y llynnoedd’, o ddau bwll mawr ger yr eglwys, tua hanner can erw.
Abaty TalyllychauYr Arglwydd Rhys
Ar fap y trefi →Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Yr Arglwydd RhysFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf