Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Gaerfyrddin

Sir Gaerfyrddin

Caerfyrddin · Carmarthen

Moridunum Rufeinig, tref y Demetae, ac yn ôl traddodiad man geni Myrddin. Ysgrifennwyd Llyfr Du Caerfyrddin yma tua 1250.

Llun: Neuadd y Dref, Caerfyrddin · M J Richardson, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Sir GaerfyrddinYn Gymraeg: Caerfyrddin51.855° N, 4.305° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Caerfyrddin: caer Moridunum (‘caer y môr’), a ddarllenwyd wedyn fel caer Myrddin

Caerfyrddin

  • Caer caer
  • fyrddin Myrddin: mae traddodiad yn ei gysylltu â Myrddin; daw o’r Rhufeinig Moridunum, ‘caer y môr’o Myrddin (treiglad meddal: m → f)

Carmarthen

  • Carmarthen ffurf Saesneg ar Caerfyrddin

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Dechreuodd Caerfyrddin fel Moridunum, prifddinas Rufeinig y Demetae, ac o’r 1500au hyd y 1700au hi oedd bwrdeistref fwyaf poblog Cymru.

Caer Rufeinigtua 75 OC
Llyfr Du Caerfyrddiny 1200au
AS cyntaf Plaid Cymru14 Gorffennaf 1966

Moridunum

Efallai i’r gaer Rufeinig o tua 75 OC gymryd lle’r fryngaer ar Fryn Myrddin. Erbyn tua 120 roedd tref wedi tyfu, gyda grid o strydoedd, baddondy a theml, ac mae ei hamffitheatr, a gloddiwyd yn 1968, yn un o ddim ond saith sydd ar ôl ym Mhrydain.

Derwen Myrddin

Safai Derwen Myrddin yn y dref nes iddi farw a chael ei chodi, ac mae darnau ohoni yn amgueddfa’r dref.

Y Llyfr Du

Credir mai Llyfr Du Caerfyrddin, a gysylltir â phriordy Sant Ioan a Theulyddog, yw’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi wedi’i hysgrifennu’n gyfan gwbl yn Gymraeg. Mae’n cynnwys cerddi Myrddin, ymddiddan Myrddin a Thaliesin ac Englynion y Beddau, ac mae bellach yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Prif dref Cymru

Cododd William fitz Baldwin y castell cyntaf tua 1094; cipiodd Llywelyn Fawr ef yn 1215, a’i ailgodi yn 1223 gyda mur tref. Galwodd William Camden Gaerfyrddin yn ‘chief citie of the country’, a rhoddodd siarter 1604 ei siryfion ei hun iddi.

Sant Pedr

Eglwys Sant Pedr, rhestredig Gradd I, yw eglwys blwyf fwyaf esgobaeth Tyddewi, a’i chorff yn 200 troedfedd o hyd.

1966

Ar 14 Gorffennaf 1966 enillodd Gwynfor Evans isetholiad Caerfyrddin gyda 16,179 o bleidleisiau a dod yn aelod seneddol cyntaf erioed Plaid Cymru, cam ar y ffordd i Gynulliad Cymru yn 1999.

Pedwar Llyfr Hynafol CymruDemetae

Ar fap y trefi →

Pobl Caerfyrddin

fl. late 6th century

Myrddin

Proffwyd a bardd (cronicl cynnar:Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)

Bardd-broffwyd traddodiad Cymru, y mae ei gerddi yn Llyfr Du Caerfyrddin. Yn ôl traddodiad Cymru mae Caerfyrddin yn dwyn ei enw, a gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn gynghorwr i Arthur, Merlin.

Myrddin
1912–2005

Gwynfor Evans

AS cyntaf Plaid Cymru (wedi’i gofnodi)

Enillodd sedd gyntaf Plaid Cymru yn 1966. Sicrhaodd ei fygythiad i ymprydio yn 1980 sianel S4C.

Gwynfor Evans
1851–1925

Elizabeth Phillips Hughes

Arloeswraig addysg merched (wedi’i gofnodi)

Addysgwraig o Gaerfyrddin a ddaeth yn brifathrawes gyntaf Coleg Hyfforddi Merched Caergrawnt, sef Hughes Hall heddiw, ac a helpodd i lunio siarter Prifysgol Cymru.

Elizabeth Phillips Hughes
1874–1953

Rachel Barrett

Arweinydd y swffragetiaid yng Nghymru (wedi’i gofnodi)

Yr athrawes wyddoniaeth o Gaerfyrddin a arweiniodd ymgyrch y bleidlais i fenywod yng Nghymru, a olygodd The Suffragette ac a aeth ar streic newyn dros y bleidlais.

Rachel Barrett
1939–2004

Dennis Coslett

Cadlywydd Byddin Rhyddid Cymru (wedi’i gofnodi)

Cyn-löwr o Langennech a fu’n ddeheulaw i Cayo Evans ym Myddin Rhyddid Cymru, a garcharwyd wedi achos Abertawe yn 1969, ac a ddaeth yn fardd yr achos.

Dennis Coslett
b. 1954

Mark Drakeford

Prif Weinidog 2018–2024 (wedi’i gofnodi)

Prif Weinidog o Gaerfyrddin a arweiniodd Gymru drwy bandemig Covid-19, gan ddewis llwybr gofalus Cymreig.

Mark Drakeford

Ar y llinell amser

  1. Llyfr Du Caerfyrddin

    Mae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.

    Llyfr Du Caerfyrddin
  2. Owain yn ysgubo’r de

    Mae Glyndŵr yn ymdeithio drwy ddyffryn Tywi, gan gipio cestyll o Lanymddyfri i Gaerfyrddin.

    Owain yn ysgubo’r de
  3. Eisteddfod Caerfyrddin

    Mae beirdd yn ymgynnull yng Nghaerfyrddin, lle mae Dafydd ab Edmwnd yn gosod y pedwar mesur ar hugain sy’n dal i reoli barddoniaeth gaeth.

    Eisteddfod Caerfyrddin
  4. Yr Orsedd yn ymuno â’r Eisteddfod

    Yng ngwesty’r Ivy Bush yng Nghaerfyrddin, mae Iolo Morganwg yn dod â Gorsedd y Beirdd i mewn i’r eisteddfod, lle bu byth er hynny.

    Yr Orsedd yn ymuno â’r Eisteddfod
  5. Ethol Gwynfor Evans

    Mae Plaid Cymru yn ennill ei sedd gyntaf yn San Steffan, yn isetholiad Caerfyrddin.

    Ethol Gwynfor Evans

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf