David Davies, Llandinam
Top Sawyer (wedi’i gofnodi)Mab llifiwr o Landinam a adeiladodd reilffyrdd ar draws canolbarth Cymru, suddo pyllau cyfoethocaf y Rhondda ac adeiladu Dociau’r Barri.
David Davies, Llandinam

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Bro Morgannwg
Bro Morgannwg
Am gyfnod ei dociau, a agorwyd yn 1889, oedd porthladd allforio glo mwyaf y byd.
Llun: Stryd y Drindod, y Barri, ac Ynys y Barri y tu hwnt · Christopher Ware, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Y Barri: ar ôl Barruc, sant, neu o barr, bryn
Barry
Mae’r Barri’n cymryd ei henw, meddai Gerallt Gymro, oddi wrth Sant Baruc, y safai ei gapel ar Ynys y Barri. O bentref o brin gant o bobl tyfodd o fewn oes yn borthladd glo prysuraf y byd.FfynonellauBarry, Vale of Glamorgan ↗Wikipedia (Saesneg)Y Barri; gall yr enw ddod o Sant Baruc, sant o’r 6ed ganrif a gladdwyd ar Ynys y Barri lle cysegrwyd capel, adfail bellach, iddo, neu o’r gair bar, bryn; yn ei Itinerarium Cambriae (1191) dywedodd Gerallt Gymro fod yr enw’n dod o Sant Baruc, yr oedd ei weddillion yn y capel ar yr ynys, a chymerodd y teulu lleol a ddaliai’r ynys yr enw de Barri; plasty bychan caerog uwchben Môr Hafren oedd Castell y Barri, a gafodd neuadd fawr a phorthdy ddechrau’r 14eg ganrif; yn 1871 ychydig dros 100 o bobl oedd yn byw yma; dechreuwyd y dociau yn 1884 ac agorodd y basn cyntaf yn 1889; tyfodd allforion glo o filiwn tunnell yn y flwyddyn gyntaf i dros naw miliwn erbyn 1903, ac erbyn 1913 y Barri oedd porthladd allforio glo mwyaf y byd; 56,605 o bobl yn 2021; roedd Gwynfor Evans a’r gyfansoddwraig Grace Williams, cyfansoddwraig fwyaf nodedig Cymru, o’r Barri.Barry Docks ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i codwyd am fod perchnogion y glo’n cael Dociau Bute yng Nghaerdydd yn orlawn ac yn ddrud, gydag oedi a ffioedd uchel; pasiwyd Deddf Doc a Rheilffyrdd y Barri ym mis Awst 1884, a thorrwyd y dywarchen gyntaf ar 14 Tachwedd 1884; gollyngwyd dŵr i mewn ar 29 Mehefin 1889 ac agorodd y doc ar 18 Gorffennaf 1889 o flaen tua 2,000 o westeion, y llong SS Arno’n gyntaf i mewn; cysylltai 27 milltir o reilffordd ef â’r maes glo; yn 1913 allforiodd 11.05 miliwn tunnell o lo, porthladd glo prysuraf y byd; unodd yr argae a’r sarn a godwyd i’r dociau Ynys y Barri â’r tir mawr.
| Agor y dociau | 18 Gorffennaf 1889FfynhonnellBarry Docks ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i codwyd am fod perchnogion y glo’n cael Dociau Bute yng Nghaerdydd yn orlawn ac yn ddrud, gydag oedi a ffioedd uchel; pasiwyd Deddf Doc a Rheilffyrdd y Barri ym mis Awst 1884, a thorrwyd y dywarchen gyntaf ar 14 Tachwedd 1884; gollyngwyd dŵr i mewn ar 29 Mehefin 1889 ac agorodd y doc ar 18 Gorffennaf 1889 o flaen tua 2,000 o westeion, y llong SS Arno’n gyntaf i mewn; cysylltai 27 milltir o reilffordd ef â’r maes glo; yn 1913 allforiodd 11.05 miliwn tunnell o lo, porthladd glo prysuraf y byd; unodd yr argae a’r sarn a godwyd i’r dociau Ynys y Barri â’r tir mawr. |
|---|---|
| Glo a allforiwyd yn 1913 | 11.05 miliwn tunnellFfynhonnellBarry Docks ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i codwyd am fod perchnogion y glo’n cael Dociau Bute yng Nghaerdydd yn orlawn ac yn ddrud, gydag oedi a ffioedd uchel; pasiwyd Deddf Doc a Rheilffyrdd y Barri ym mis Awst 1884, a thorrwyd y dywarchen gyntaf ar 14 Tachwedd 1884; gollyngwyd dŵr i mewn ar 29 Mehefin 1889 ac agorodd y doc ar 18 Gorffennaf 1889 o flaen tua 2,000 o westeion, y llong SS Arno’n gyntaf i mewn; cysylltai 27 milltir o reilffordd ef â’r maes glo; yn 1913 allforiodd 11.05 miliwn tunnell o lo, porthladd glo prysuraf y byd; unodd yr argae a’r sarn a godwyd i’r dociau Ynys y Barri â’r tir mawr. |
| Gwynfor Evans | ganed yma, 1912FfynhonnellEvans, Gwynfor Richard (1912 – 2005), Welsh nationalist and politician ↗Cynog Dafis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 1 Medi 1912 yn Y Goedwig, 24 Heol Somerset, y Barri, hynaf tri phlentyn Daniel James (Dan) Evans, siopwr llwyddiannus iawn, a Catherine Mary Richard, siopwraig o deulu Cymry Llundain a hanai o Gydweli; ŵyr Ben Evans, gweinidog gyda’r Annibynwyr; uwchlaw popeth yn gynnyrch Cristnogaeth anghydffurfiol Gymreig, ystyriai ei yrfa wleidyddol yn ‘fath o weinidogaeth’; Saesneg oedd iaith gyntaf yr aelwyd; deffrowyd ei ddiddordeb yn llenyddiaeth a hanes Cymru gan athrawon ysbrydoledig yn ysgol ramadeg y Barri; astudiodd y gyfraith yn Aberystwyth o 1931; argyhoeddodd darllen D. J. Davies ef fod Cymru hunanlywodraethol yn bosibl; ymunodd â Phlaid Cymru haf 1934, yna dwy flynedd yn Rhydychen; cyfreithiwr dan hyfforddiant yng Nghaerdydd; ysgrifennydd Heddychwyr Cymru 1939; penderfynodd cynhadledd y Blaid 1938 ymwrthod yn llwyr â thrais; symudodd i Langadog i ffermio ac yna i redeg gardd farchnad, a roddodd iddo’r annibyniaeth i ymroi i’w genhadaeth dros Gymru; Cyngor Sir Gaerfyrddin 1949–73, AS Caerfyrddin 1966–70 a 1974–79; priododd Rhiannon Prys Thomas ar Ddydd Gŵyl Dewi 1941, saith o blant; Gorffennaf 1940 rhyddhad diamod o wasanaeth milwrol ar sail grefyddol; ymgyrchodd dros y mudiad heddwch ac Undeb Cymru Fydd i amddiffyn y Gymraeg; Llywydd Plaid Cymru o Awst 1945; mewn cyfarfodydd cyhoeddus dirifedi, cyhoeddiadau a llythyrau lledaenodd ei neges fod Cymru’n genedl â gorffennol ysbrydoledig a diwylliant cyfoethog, a bod hunanlywodraeth yn hawl foesol; galwodd yn Llys Prifysgol Cymru am goleg Cymraeg; cadeirydd Undeb yr Annibynwyr 1954; Ymgyrch Senedd i Gymru mewn Pum Mlynedd o 1949, gyda Megan Lloyd George yn gadeirydd, a Mesur Senedd i Gymru S. O. Davies ym mis Mawrth 1955; yn 1955 dyblodd ei bleidlais ym Meirionnydd i 22%. |
Yn 1191 ysgrifennodd Gerallt Gymro fod y lle wedi’i enwi ar ôl Sant Baruc, yr oedd ei weddillion mewn capel ar yr ynys. Cymerodd y teulu a ddaliai’r ynys eu henw ohoni, de Barri.FfynhonnellBarry, Vale of Glamorgan ↗Wikipedia (Saesneg)Y Barri; gall yr enw ddod o Sant Baruc, sant o’r 6ed ganrif a gladdwyd ar Ynys y Barri lle cysegrwyd capel, adfail bellach, iddo, neu o’r gair bar, bryn; yn ei Itinerarium Cambriae (1191) dywedodd Gerallt Gymro fod yr enw’n dod o Sant Baruc, yr oedd ei weddillion yn y capel ar yr ynys, a chymerodd y teulu lleol a ddaliai’r ynys yr enw de Barri; plasty bychan caerog uwchben Môr Hafren oedd Castell y Barri, a gafodd neuadd fawr a phorthdy ddechrau’r 14eg ganrif; yn 1871 ychydig dros 100 o bobl oedd yn byw yma; dechreuwyd y dociau yn 1884 ac agorodd y basn cyntaf yn 1889; tyfodd allforion glo o filiwn tunnell yn y flwyddyn gyntaf i dros naw miliwn erbyn 1903, ac erbyn 1913 y Barri oedd porthladd allforio glo mwyaf y byd; 56,605 o bobl yn 2021; roedd Gwynfor Evans a’r gyfansoddwraig Grace Williams, cyfansoddwraig fwyaf nodedig Cymru, o’r Barri.
Ar dir uchel uwchben Môr Hafren safai Castell y Barri, plasty bychan caerog a gafodd neuadd fawr a phorthdy ddechrau’r 1300au, ac mae eu hadfeilion yn dal i sefyll.FfynhonnellBarry, Vale of Glamorgan ↗Wikipedia (Saesneg)Y Barri; gall yr enw ddod o Sant Baruc, sant o’r 6ed ganrif a gladdwyd ar Ynys y Barri lle cysegrwyd capel, adfail bellach, iddo, neu o’r gair bar, bryn; yn ei Itinerarium Cambriae (1191) dywedodd Gerallt Gymro fod yr enw’n dod o Sant Baruc, yr oedd ei weddillion yn y capel ar yr ynys, a chymerodd y teulu lleol a ddaliai’r ynys yr enw de Barri; plasty bychan caerog uwchben Môr Hafren oedd Castell y Barri, a gafodd neuadd fawr a phorthdy ddechrau’r 14eg ganrif; yn 1871 ychydig dros 100 o bobl oedd yn byw yma; dechreuwyd y dociau yn 1884 ac agorodd y basn cyntaf yn 1889; tyfodd allforion glo o filiwn tunnell yn y flwyddyn gyntaf i dros naw miliwn erbyn 1903, ac erbyn 1913 y Barri oedd porthladd allforio glo mwyaf y byd; 56,605 o bobl yn 2021; roedd Gwynfor Evans a’r gyfansoddwraig Grace Williams, cyfansoddwraig fwyaf nodedig Cymru, o’r Barri.
Teimlai perchnogion glo’r cymoedd fod Dociau Bute yng Nghaerdydd yn orlawn ac yn ddrud, felly arweiniodd David Davies o Landinam a John Cory y gwaith o godi porthladd iddynt eu hunain. Torrwyd y dywarchen gyntaf ar 14 Tachwedd 1884, agorodd y doc ar 18 Gorffennaf 1889, a chysylltai saith milltir ar hugain o reilffordd ef â’r maes glo.FfynonellauBarry Docks ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i codwyd am fod perchnogion y glo’n cael Dociau Bute yng Nghaerdydd yn orlawn ac yn ddrud, gydag oedi a ffioedd uchel; pasiwyd Deddf Doc a Rheilffyrdd y Barri ym mis Awst 1884, a thorrwyd y dywarchen gyntaf ar 14 Tachwedd 1884; gollyngwyd dŵr i mewn ar 29 Mehefin 1889 ac agorodd y doc ar 18 Gorffennaf 1889 o flaen tua 2,000 o westeion, y llong SS Arno’n gyntaf i mewn; cysylltai 27 milltir o reilffordd ef â’r maes glo; yn 1913 allforiodd 11.05 miliwn tunnell o lo, porthladd glo prysuraf y byd; unodd yr argae a’r sarn a godwyd i’r dociau Ynys y Barri â’r tir mawr.Barry Docks ↗Wikipedia, yn dyfynnu W. Minchinton (2013) ac eraill (Saesneg)Daeth y dŵr i mewn gyntaf 29 Mehefin 1889, agorwyd 18 Gorffennaf 1889, dan arweiniad David Davies a John Cory; yn 1913 allforiodd y Barri 11.05 miliwn tunnell a hi oedd porthladd glo prysuraf y byd, o flaen 10.6 miliwn Caerdydd.David Davies (industrialist) ↗Wikipedia (Saesneg)David Davies (18 Rhagfyr 1818 – 20 Gorffennaf 1890), a adwaenid fel David Davies Llandinam, diwydiannwr ac AS Rhyddfrydol o Gymru a sefydlodd Ddociau’r Barri; mab ffermwr, yr hynaf o naw, a addysgodd ei hun yn bennaf; Methodist Calfinaidd a llwyrymwrthodwr a dalodd am godi llawer o gapeli; ei fenter gyntaf oedd pont dros Hafren yn Llandinam, a daeth yn adnabyddus fel adeiladwr ffyrdd a phontydd; nid oedd Rheilffordd Llanidloes a’r Drenewydd, a agorwyd yn 1859, yn cysylltu ag unrhyw reilffordd arall ar y naill ben na’r llall, felly bu rhaid cario’r peiriannau a’r cerbydau i mewn ar wagenni o Groesoswallt, 36 milltir i ffwrdd; ei gamp fwyaf ym myd y rheilffyrdd oedd y lein o Bencader i Aberystwyth, a agorwyd yn 1867, gyda’r groesfan anodd dros Gors Caron, ac yn ôl yr hanes prynodd holl gnu defaid Ceredigion am flwyddyn i’w gosod yn sylfaen; roedd yn ffigwr pwysig yn nhwf y Rhondda, gan sefydlu glofeydd y Parc a’r Maendy yn y 1860au; AS bwrdeistrefi Aberteifi o 1874 a Cheredigion o 1885; roedd ei gefnogaeth yng Ngheredigion yn ddyledus i’w gymorth i’r coleg prifysgol newydd yn Aberystwyth; aelod o Gyngor Sir Drefaldwyn o 1889, aelod a chadeirydd Bwrdd Ysgol Llandinam am gyfnod hir, ac ynad heddwch.
Yn 1871 ychydig dros gant o bobl oedd yn byw yn y Barri. Erbyn 1913 allforiai’r porthladd 11.05 miliwn tunnell o lo, mwy nag unrhyw un arall yn y byd ac ar y blaen i Gaerdydd.FfynonellauBarry, Vale of Glamorgan ↗Wikipedia (Saesneg)Y Barri; gall yr enw ddod o Sant Baruc, sant o’r 6ed ganrif a gladdwyd ar Ynys y Barri lle cysegrwyd capel, adfail bellach, iddo, neu o’r gair bar, bryn; yn ei Itinerarium Cambriae (1191) dywedodd Gerallt Gymro fod yr enw’n dod o Sant Baruc, yr oedd ei weddillion yn y capel ar yr ynys, a chymerodd y teulu lleol a ddaliai’r ynys yr enw de Barri; plasty bychan caerog uwchben Môr Hafren oedd Castell y Barri, a gafodd neuadd fawr a phorthdy ddechrau’r 14eg ganrif; yn 1871 ychydig dros 100 o bobl oedd yn byw yma; dechreuwyd y dociau yn 1884 ac agorodd y basn cyntaf yn 1889; tyfodd allforion glo o filiwn tunnell yn y flwyddyn gyntaf i dros naw miliwn erbyn 1903, ac erbyn 1913 y Barri oedd porthladd allforio glo mwyaf y byd; 56,605 o bobl yn 2021; roedd Gwynfor Evans a’r gyfansoddwraig Grace Williams, cyfansoddwraig fwyaf nodedig Cymru, o’r Barri.Barry Docks ↗Wikipedia, yn dyfynnu W. Minchinton (2013) ac eraill (Saesneg)Daeth y dŵr i mewn gyntaf 29 Mehefin 1889, agorwyd 18 Gorffennaf 1889, dan arweiniad David Davies a John Cory; yn 1913 allforiodd y Barri 11.05 miliwn tunnell a hi oedd porthladd glo prysuraf y byd, o flaen 10.6 miliwn Caerdydd.
Ganed Gwynfor Evans, llywydd Plaid Cymru o 1945 hyd 1981, yn y Barri ar 1 Medi 1912, a ganed y gyfansoddwraig Grace Williams yma yn 1906.FfynonellauEvans, Gwynfor Richard (1912 – 2005), Welsh nationalist and politician ↗Cynog Dafis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 1 Medi 1912 yn Y Goedwig, 24 Heol Somerset, y Barri, hynaf tri phlentyn Daniel James (Dan) Evans, siopwr llwyddiannus iawn, a Catherine Mary Richard, siopwraig o deulu Cymry Llundain a hanai o Gydweli; ŵyr Ben Evans, gweinidog gyda’r Annibynwyr; uwchlaw popeth yn gynnyrch Cristnogaeth anghydffurfiol Gymreig, ystyriai ei yrfa wleidyddol yn ‘fath o weinidogaeth’; Saesneg oedd iaith gyntaf yr aelwyd; deffrowyd ei ddiddordeb yn llenyddiaeth a hanes Cymru gan athrawon ysbrydoledig yn ysgol ramadeg y Barri; astudiodd y gyfraith yn Aberystwyth o 1931; argyhoeddodd darllen D. J. Davies ef fod Cymru hunanlywodraethol yn bosibl; ymunodd â Phlaid Cymru haf 1934, yna dwy flynedd yn Rhydychen; cyfreithiwr dan hyfforddiant yng Nghaerdydd; ysgrifennydd Heddychwyr Cymru 1939; penderfynodd cynhadledd y Blaid 1938 ymwrthod yn llwyr â thrais; symudodd i Langadog i ffermio ac yna i redeg gardd farchnad, a roddodd iddo’r annibyniaeth i ymroi i’w genhadaeth dros Gymru; Cyngor Sir Gaerfyrddin 1949–73, AS Caerfyrddin 1966–70 a 1974–79; priododd Rhiannon Prys Thomas ar Ddydd Gŵyl Dewi 1941, saith o blant; Gorffennaf 1940 rhyddhad diamod o wasanaeth milwrol ar sail grefyddol; ymgyrchodd dros y mudiad heddwch ac Undeb Cymru Fydd i amddiffyn y Gymraeg; Llywydd Plaid Cymru o Awst 1945; mewn cyfarfodydd cyhoeddus dirifedi, cyhoeddiadau a llythyrau lledaenodd ei neges fod Cymru’n genedl â gorffennol ysbrydoledig a diwylliant cyfoethog, a bod hunanlywodraeth yn hawl foesol; galwodd yn Llys Prifysgol Cymru am goleg Cymraeg; cadeirydd Undeb yr Annibynwyr 1954; Ymgyrch Senedd i Gymru mewn Pum Mlynedd o 1949, gyda Megan Lloyd George yn gadeirydd, a Mesur Senedd i Gymru S. O. Davies ym mis Mawrth 1955; yn 1955 dyblodd ei bleidlais ym Meirionnydd i 22%.Williams, Grace Mary (1906 – 1977), composer ↗Rhidian Griffiths, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn y Barri, Morgannwg, 19 Chwefror 1906, yr hynaf o dri phlentyn William Matthews Williams, ysgolfeistr o Wrecsam, a Rose Emily Richards, athrawes o Lanelli; ganed ei brawd Glyn 1908, a’i chwaer Marian 1919; roedd W. M. Williams yn gerddor medrus ac yn arweinydd Côr Bechgyn Romilly, a enillodd gryn enwogrwydd; addysgwyd yn Ysgol Ramadeg y Merched y Barri, dan ddylanwad mawr ei hathrawes gerdd Rhyda Jones, disgybl i Walford Davies; astudiodd gerddoriaeth yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd dan David Evans, BMus 1926; yna’r Coleg Cerdd Brenhinol yn Llundain, gan astudio cyfansoddi gyda Ralph Vaughan Williams a Gordon Jacob, ac yn 1930 i Fienna i astudio gydag Egon Wellesz; bu’n dysgu yn Ysgol Ferched Camden a Choleg Addysg Southlands; cyfaill agos i Benjamin Britten, a’i helpodd a’i hannog; wedi dychwelyd i dde Cymru enillai ei bywoliaeth yn dysgu, cyfansoddi ac ysgrifennu rhaglenni radio; ysgrifennodd gerddoriaeth i sawl ffilm, y gyntaf Blue Scar (1949), a gyfarwyddwyd gan Jill Craigie; cerddoriaeth atodol i berfformiadau radio o ddramâu Saunders Lewis; comisiynau gan y BBC, yr Eisteddfod Genedlaethol a gwyliau; mae rhai o’i gweithiau, fel y Concerto i’r Trwmped, ymhlith goreuon eu cyfnod; telynegol oedd ei harddull; cydnabu ddylanwad y canu caeth, fel yn ei Penillion i gerddorfa (1955) i Gerddorfa Ieuenctid Genedlaethol Cymru; un o’i gweithiau mwyaf adnabyddus yw’r Fantasia on Welsh Nursery Tunes; hefyd Missa Cambrensis, Sea Sketches, dwy symffoni a chonsierto i’r ffidil; mae ei hopera un act The Parlour (1966), o’i haddasiad ei hun o Maupassant, yn dangos dawn lwyfannu sylweddol; tawel a diymhongar, uchel ei pharch gan ei chyd-gyfansoddwyr am ei deallusrwydd a’i barn; gweithiodd yn galed i fyw fel cyfansoddwr proffesiynol pan na roddid parch dyladwy i gyfansoddwyr benywaidd; bu farw yn y Barri 10 Chwefror 1977; mae ei llawysgrifau yn y Llyfrgell Genedlaethol; daeth canmlwyddiant ei geni yn 2006 â llawer o berfformiadau.
Mab llifiwr o Landinam a adeiladodd reilffyrdd ar draws canolbarth Cymru, suddo pyllau cyfoethocaf y Rhondda ac adeiladu Dociau’r Barri.
David Davies, LlandinamCyfansoddwraig o’r Barri, awdur Sea Sketches a Fantasia on Welsh Nursery Tunes, y fenyw gyntaf ym Mhrydain i ysgrifennu cerddoriaeth ffilm hir.
Grace WilliamsFe’i ganed yn y Barri a daeth yn Brif Weinidog benywaidd cyntaf Awstralia, o 2010 i 2013.
Julia GillardMae David Davies, Llandinam, a’r perchnogion glo yn agor Dociau’r Barri. Erbyn 1913 y Barri yw porthladd glo prysuraf y byd.
Agor Dociau’r BarriMae Cymru’n ennill y Gamp Lawn, y gyntaf o dair yn y 1970au, gyda Gareth Edwards, Barry John a JPR Williams.
Dechrau’r oes aurFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf