Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Benfro

Sir Benfro

Mynachlog-ddu

Cartref y bardd Waldo Williams, a Thwm Carnabwth, y Beca cyntaf, a dorrodd dollborth Efail-wen yn 1839.

Llun: Capel Bethel, Mynachlog-ddu · Roger W Haworth, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Sir Benfro51.944° N, 4.739° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Mynachlog-ddu: y fynachlog ddu (maenor mynachod Llandudoch)

Mynachlog-ddu

  • Mynachlog mynachlog
  • ddu duo du (treiglad meddal: d → dd)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Mynachlog-ddu, ‘y faenor fynachaidd ddu’, ar lwyfandir uchel rhwng Carn Menyn a Foel Dyrch yn y Preseli, pentref Waldo Williams a Thwm Carnabwth.

Uchdertua 200 metr
Waldo yn ysgol y pentref1911–1915
Tollborth Efail-wen1839

Maenor y mynaich

Cyn y Diddymiad roedd y plwyf yn eiddo i Abaty Llandudoch, ac mae ei eglwys wedi’i chysegru i Sant Dogfael, y mae ei eglwysi bron i gyd yn Sir Benfro.

Carn Menyn

Tybir mai Carn Menyn, uwchben y pentref, yw ffynhonnell cerrig gleision cylch mewnol Côr y Cewri. Mae’r pentref hefyd yn un o safleoedd posibl brwydr Mynydd Carn yn 1081, lle enillodd Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr gyda’i gilydd.

Twm Carnabwth

Yn 1839 dewisodd cyfarfod yn ysgubor fferm Glynsaithmaen ym mryniau’r Preseli Thomas Rees, Twm Carnabwth, i arwain yr ymosodiad ar y dollborth newydd yn Efail-wen. Dyma’r gyntaf o helyntion Beca.

Waldo

Daeth tad Waldo Williams yn brifathro ysgol y pentref yn 1911, a dywedodd Waldo iddo ddysgu ei Gymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel yr ysgrifennodd yn ‘Yr Iaith a Garaf’. Saif cofeb iddo yn Rhos Fach.

Capel a chwareli

Bu capel yn y pentref ers 1794, a Bethel yw tŷ cwrdd y Bedyddwyr. Tyfodd y pentref yn gartref i weithwyr y chwareli llechi.

Waldo WilliamsTwm Carnabwth

Ar fap y trefi →

Pobl Mynachlog-ddu

1904–1971

Waldo Williams

Bardd y Preselau (wedi’i gofnodi)

Bardd heddychol o Sir Benfro y mae ei unig gyfrol, Dail Pren, ymhlith y mwyaf yn yr iaith Gymraeg.

Waldo Williams
c. 1806–1876

Twm Carnabwth

Y Becca gyntaf (wedi’i gofnodi)

Thomas Rees o Fynachlog-ddu, a arweiniodd ymosodiad cyntaf Merched Beca ar dollborth, yn Efail-wen yn 1839.

Twm Carnabwth

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf