Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain Gwynedd
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ceredigion
Ceredigion
Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd yn ei gastell yma Nadolig 1176.
Llun: Aberteifi ac afon Teifi o’r awyr · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Aberteifi: aber afon Teifi; daw Cardigan o Geredigion
Aberteifi
Cardigan
Saif Aberteifi lle mae afon Teifi, a’i llanw, yn gwahanu Ceredigion a Sir Benfro. Yma ailgododd yr Arglwydd Rhys y castell mewn carreg a chynnal yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd.FfynonellauCardigan, Ceredigion ↗Wikipedia (Saesneg)Aberteifi, ar aber afon Teifi; ffurf Seisnigedig ar Geredigion, ‘tir Ceredig’, yw ‘Cardigan’; mae’r afon yn llanwol yma ac yn ffin â Sir Benfro; ailgododd Rhys ap Gruffudd y castell mewn carreg tua 1171–76 a sefydlodd yr eisteddfod gyntaf yn 1176; rhoddwyd siarter bwrdeistref yn 1284; yn 1815 roedd gan y porthladd 314 o longau o 12,554 tunnell, saith gwaith cymaint â Chaerdydd, ac adeiladwyd dros 200 o longau yn Aberteifi a Llandudoch; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1886; codwyd Neuadd y Dref yn 1858–60 ar safle’r hen ysgol ramadeg; mae’r hen bont dros y Teifi’n rhestredig Gradd II*; bu eglwys y Santes Fair yn briordy Benedictaidd ac yn eglwys blwyf; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1942 a 1976; yn 2011 gallai 54.6% siarad Cymraeg; poblogaeth 4,216 yn 2021.Cardigan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Aberteifi, uwchben afon Teifi yn Aberteifi, Ceredigion, rhestredig Gradd I; safai’r mwnt a beili cyntaf, o tua 1093, ar wahân i’r safle presennol; yn 1136 arweiniodd Owain Gwynedd y fuddugoliaeth dros y Normaniaid ym mrwydr Crug Mawr a chipiwyd y dref, er i’r castell ddal; yn 1166 cipiwyd ef gan Rys ap Gruffudd, a’i ailgododd mewn carreg yn 1171; yn 1176 cynhaliwyd yr eisteddfod gyntaf ar glawr yn y castell; cipiodd Llywelyn Fawr ef yn 1215, ac yn y cynulliad yn Aberdyfi yn 1216 fe’i rhoddodd i feibion Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth; yn 1231 cipiwyd ef eto dros Lywelyn gan Rys Gryg a’i gynghreiriaid, a daliodd Llywelyn ef hyd ei farw yn 1240; ailgodwyd yn yr 1240au gyda muriau tref, a gweddillion y castell hwn sy’n sefyll uwchben yr afon; difrodwyd yn y Rhyfel Cartref ac yna’i ddefnyddio’n garchar; codwyd Castle Green House y tu mewn i’r muriau yn 1805–08; prynwyd gan Gyngor Ceredigion yn 2003; ymddangosodd Castle Green House ar raglen Restoration y BBC yn 2004; agorwyd i’r cyhoedd ar 15 Ebrill 2015, gyda chanolfan dreftadaeth, bwyty o’r enw 1176 ar ôl eisteddfod yr Arglwydd Rhys, a chyngherddau awyr agored; mae ei gerddi ar gofrestr Cadw/ICOMOS.
| Yr eisteddfod gyntaf | 1176FfynhonnellCardigan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Aberteifi, uwchben afon Teifi yn Aberteifi, Ceredigion, rhestredig Gradd I; safai’r mwnt a beili cyntaf, o tua 1093, ar wahân i’r safle presennol; yn 1136 arweiniodd Owain Gwynedd y fuddugoliaeth dros y Normaniaid ym mrwydr Crug Mawr a chipiwyd y dref, er i’r castell ddal; yn 1166 cipiwyd ef gan Rys ap Gruffudd, a’i ailgododd mewn carreg yn 1171; yn 1176 cynhaliwyd yr eisteddfod gyntaf ar glawr yn y castell; cipiodd Llywelyn Fawr ef yn 1215, ac yn y cynulliad yn Aberdyfi yn 1216 fe’i rhoddodd i feibion Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth; yn 1231 cipiwyd ef eto dros Lywelyn gan Rys Gryg a’i gynghreiriaid, a daliodd Llywelyn ef hyd ei farw yn 1240; ailgodwyd yn yr 1240au gyda muriau tref, a gweddillion y castell hwn sy’n sefyll uwchben yr afon; difrodwyd yn y Rhyfel Cartref ac yna’i ddefnyddio’n garchar; codwyd Castle Green House y tu mewn i’r muriau yn 1805–08; prynwyd gan Gyngor Ceredigion yn 2003; ymddangosodd Castle Green House ar raglen Restoration y BBC yn 2004; agorwyd i’r cyhoedd ar 15 Ebrill 2015, gyda chanolfan dreftadaeth, bwyty o’r enw 1176 ar ôl eisteddfod yr Arglwydd Rhys, a chyngherddau awyr agored; mae ei gerddi ar gofrestr Cadw/ICOMOS. |
|---|---|
| Siarter bwrdeistref | 1284FfynhonnellCardigan, Ceredigion ↗Wikipedia (Saesneg)Aberteifi, ar aber afon Teifi; ffurf Seisnigedig ar Geredigion, ‘tir Ceredig’, yw ‘Cardigan’; mae’r afon yn llanwol yma ac yn ffin â Sir Benfro; ailgododd Rhys ap Gruffudd y castell mewn carreg tua 1171–76 a sefydlodd yr eisteddfod gyntaf yn 1176; rhoddwyd siarter bwrdeistref yn 1284; yn 1815 roedd gan y porthladd 314 o longau o 12,554 tunnell, saith gwaith cymaint â Chaerdydd, ac adeiladwyd dros 200 o longau yn Aberteifi a Llandudoch; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1886; codwyd Neuadd y Dref yn 1858–60 ar safle’r hen ysgol ramadeg; mae’r hen bont dros y Teifi’n rhestredig Gradd II*; bu eglwys y Santes Fair yn briordy Benedictaidd ac yn eglwys blwyf; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1942 a 1976; yn 2011 gallai 54.6% siarad Cymraeg; poblogaeth 4,216 yn 2021. |
| Llongau’r porthladd yn 1815 | 314FfynhonnellCardigan, Ceredigion ↗Wikipedia (Saesneg)Aberteifi, ar aber afon Teifi; ffurf Seisnigedig ar Geredigion, ‘tir Ceredig’, yw ‘Cardigan’; mae’r afon yn llanwol yma ac yn ffin â Sir Benfro; ailgododd Rhys ap Gruffudd y castell mewn carreg tua 1171–76 a sefydlodd yr eisteddfod gyntaf yn 1176; rhoddwyd siarter bwrdeistref yn 1284; yn 1815 roedd gan y porthladd 314 o longau o 12,554 tunnell, saith gwaith cymaint â Chaerdydd, ac adeiladwyd dros 200 o longau yn Aberteifi a Llandudoch; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1886; codwyd Neuadd y Dref yn 1858–60 ar safle’r hen ysgol ramadeg; mae’r hen bont dros y Teifi’n rhestredig Gradd II*; bu eglwys y Santes Fair yn briordy Benedictaidd ac yn eglwys blwyf; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1942 a 1976; yn 2011 gallai 54.6% siarad Cymraeg; poblogaeth 4,216 yn 2021. |
Ym mis Medi neu Hydref 1136 gyrrodd Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr, gyda Gruffudd ap Rhys, fyddin Normanaidd ar ffo yng Nghrug Mawr, tua dwy filltir i’r gogledd-ddwyrain o’r dref. Ffodd y Normaniaid at y Teifi, lle torrodd pont odanynt, ac unwyd Ceredigion â Gwynedd.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym Medi neu Hydref 1136, ger Penparc tua dwy filltir i’r gogledd-ddwyrain o Aberteifi, ar y bryn a elwir yn awr Banc-y-Warren yn ôl pob tebyg; Owain Gwynedd a Chadwaladr gyda Gruffudd ap Rhys yn erbyn Robert fitz Martin, Robert fab Steffan, cwnstabl Aberteifi, a meibion Gerallt; ffodd y Normaniaid i’r Teifi, lle torrodd pont danynt, a dywedir i gannoedd foddi; ysgrifennodd Ioan o Gaerwrangon fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a cheffylau nes i wŷr ei chroesi ar droed; unwyd Ceredigion â Gwynedd; dechreuodd y rhyfel wedi lladd Richard fitz Gilbert de Clare yn Ebrill 1136.
Cipiodd Rhys ap Gruffudd y castell yn 1166 a’i ailgodi mewn carreg yn 1171, ac yn 1176 cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd yno. Cipiodd Llywelyn Fawr ef yn 1215, ac yn Aberdyfi yn 1216 rhoddodd ef i feibion Gruffudd ap Rhys.FfynonellauCardigan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Aberteifi, uwchben afon Teifi yn Aberteifi, Ceredigion, rhestredig Gradd I; safai’r mwnt a beili cyntaf, o tua 1093, ar wahân i’r safle presennol; yn 1136 arweiniodd Owain Gwynedd y fuddugoliaeth dros y Normaniaid ym mrwydr Crug Mawr a chipiwyd y dref, er i’r castell ddal; yn 1166 cipiwyd ef gan Rys ap Gruffudd, a’i ailgododd mewn carreg yn 1171; yn 1176 cynhaliwyd yr eisteddfod gyntaf ar glawr yn y castell; cipiodd Llywelyn Fawr ef yn 1215, ac yn y cynulliad yn Aberdyfi yn 1216 fe’i rhoddodd i feibion Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth; yn 1231 cipiwyd ef eto dros Lywelyn gan Rys Gryg a’i gynghreiriaid, a daliodd Llywelyn ef hyd ei farw yn 1240; ailgodwyd yn yr 1240au gyda muriau tref, a gweddillion y castell hwn sy’n sefyll uwchben yr afon; difrodwyd yn y Rhyfel Cartref ac yna’i ddefnyddio’n garchar; codwyd Castle Green House y tu mewn i’r muriau yn 1805–08; prynwyd gan Gyngor Ceredigion yn 2003; ymddangosodd Castle Green House ar raglen Restoration y BBC yn 2004; agorwyd i’r cyhoedd ar 15 Ebrill 2015, gyda chanolfan dreftadaeth, bwyty o’r enw 1176 ar ôl eisteddfod yr Arglwydd Rhys, a chyngherddau awyr agored; mae ei gerddi ar gofrestr Cadw/ICOMOS.Cardigan, Ceredigion ↗Wikipedia (Saesneg)Aberteifi, ar aber afon Teifi; ffurf Seisnigedig ar Geredigion, ‘tir Ceredig’, yw ‘Cardigan’; mae’r afon yn llanwol yma ac yn ffin â Sir Benfro; ailgododd Rhys ap Gruffudd y castell mewn carreg tua 1171–76 a sefydlodd yr eisteddfod gyntaf yn 1176; rhoddwyd siarter bwrdeistref yn 1284; yn 1815 roedd gan y porthladd 314 o longau o 12,554 tunnell, saith gwaith cymaint â Chaerdydd, ac adeiladwyd dros 200 o longau yn Aberteifi a Llandudoch; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1886; codwyd Neuadd y Dref yn 1858–60 ar safle’r hen ysgol ramadeg; mae’r hen bont dros y Teifi’n rhestredig Gradd II*; bu eglwys y Santes Fair yn briordy Benedictaidd ac yn eglwys blwyf; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1942 a 1976; yn 2011 gallai 54.6% siarad Cymraeg; poblogaeth 4,216 yn 2021.
Yn 1815 roedd gan borthladd Aberteifi 314 o longau, saith gwaith cymaint â Chaerdydd, ac adeiladwyd dros 200 o longau yn Aberteifi ac yn Llandudoch dros yr afon.FfynhonnellCardigan, Ceredigion ↗Wikipedia (Saesneg)Aberteifi, ar aber afon Teifi; ffurf Seisnigedig ar Geredigion, ‘tir Ceredig’, yw ‘Cardigan’; mae’r afon yn llanwol yma ac yn ffin â Sir Benfro; ailgododd Rhys ap Gruffudd y castell mewn carreg tua 1171–76 a sefydlodd yr eisteddfod gyntaf yn 1176; rhoddwyd siarter bwrdeistref yn 1284; yn 1815 roedd gan y porthladd 314 o longau o 12,554 tunnell, saith gwaith cymaint â Chaerdydd, ac adeiladwyd dros 200 o longau yn Aberteifi a Llandudoch; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1886; codwyd Neuadd y Dref yn 1858–60 ar safle’r hen ysgol ramadeg; mae’r hen bont dros y Teifi’n rhestredig Gradd II*; bu eglwys y Santes Fair yn briordy Benedictaidd ac yn eglwys blwyf; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1942 a 1976; yn 2011 gallai 54.6% siarad Cymraeg; poblogaeth 4,216 yn 2021.
Bu eglwys y Santes Fair yn briordy Benedictaidd ac yn eglwys blwyf yn yr Oesoedd Canol. Codwyd Neuadd y Dref a’i marchnadoedd yn 1858–60 ar safle’r hen ysgol ramadeg, ac mae’r hen bont dros y Teifi’n rhestredig Gradd II*.FfynhonnellCardigan, Ceredigion ↗Wikipedia (Saesneg)Aberteifi, ar aber afon Teifi; ffurf Seisnigedig ar Geredigion, ‘tir Ceredig’, yw ‘Cardigan’; mae’r afon yn llanwol yma ac yn ffin â Sir Benfro; ailgododd Rhys ap Gruffudd y castell mewn carreg tua 1171–76 a sefydlodd yr eisteddfod gyntaf yn 1176; rhoddwyd siarter bwrdeistref yn 1284; yn 1815 roedd gan y porthladd 314 o longau o 12,554 tunnell, saith gwaith cymaint â Chaerdydd, ac adeiladwyd dros 200 o longau yn Aberteifi a Llandudoch; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1886; codwyd Neuadd y Dref yn 1858–60 ar safle’r hen ysgol ramadeg; mae’r hen bont dros y Teifi’n rhestredig Gradd II*; bu eglwys y Santes Fair yn briordy Benedictaidd ac yn eglwys blwyf; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1942 a 1976; yn 2011 gallai 54.6% siarad Cymraeg; poblogaeth 4,216 yn 2021.
Prynodd Cyngor Sir Ceredigion y castell yn 2003, ac wedi adferiad gwerth £12 miliwn ailagorodd ar 15 Ebrill 2015, gyda bwyty o’r enw 1176 ar ôl eisteddfod yr Arglwydd Rhys.FfynonellauCardigan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Aberteifi, uwchben afon Teifi yn Aberteifi, Ceredigion, rhestredig Gradd I; safai’r mwnt a beili cyntaf, o tua 1093, ar wahân i’r safle presennol; yn 1136 arweiniodd Owain Gwynedd y fuddugoliaeth dros y Normaniaid ym mrwydr Crug Mawr a chipiwyd y dref, er i’r castell ddal; yn 1166 cipiwyd ef gan Rys ap Gruffudd, a’i ailgododd mewn carreg yn 1171; yn 1176 cynhaliwyd yr eisteddfod gyntaf ar glawr yn y castell; cipiodd Llywelyn Fawr ef yn 1215, ac yn y cynulliad yn Aberdyfi yn 1216 fe’i rhoddodd i feibion Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth; yn 1231 cipiwyd ef eto dros Lywelyn gan Rys Gryg a’i gynghreiriaid, a daliodd Llywelyn ef hyd ei farw yn 1240; ailgodwyd yn yr 1240au gyda muriau tref, a gweddillion y castell hwn sy’n sefyll uwchben yr afon; difrodwyd yn y Rhyfel Cartref ac yna’i ddefnyddio’n garchar; codwyd Castle Green House y tu mewn i’r muriau yn 1805–08; prynwyd gan Gyngor Ceredigion yn 2003; ymddangosodd Castle Green House ar raglen Restoration y BBC yn 2004; agorwyd i’r cyhoedd ar 15 Ebrill 2015, gyda chanolfan dreftadaeth, bwyty o’r enw 1176 ar ôl eisteddfod yr Arglwydd Rhys, a chyngherddau awyr agored; mae ei gerddi ar gofrestr Cadw/ICOMOS.Cardigan Castle ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 92314): gweddillion sylweddol y castell a ailgodwyd yn yr 1240au, clos afreolaidd tua 90 m wrth 44 m ar lethrau serth uwchben y Teifi; erys rhannau o’r llenfur, gydag olion tri thŵr hanner crwn, y mwyaf wedi’i gynnwys yn Castle Green House o ddechrau’r 19eg ganrif; mae rhannau helaeth o’r muriau presennol yn dilyn llinell y cylch canoloesol; wedi ymgyrch hir a ddechreuodd yn 1999, ailagorodd adferiad gwerth £12 miliwn, gyda chloddio ac ymchwil, y castell i’r cyhoedd ar 15 Ebrill 2015.
Daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i Aberteifi yn 1942 a 1976, ac yn 2011 gallai mwy na hanner pobl y dref, 54.6%, siarad Cymraeg.FfynhonnellCardigan, Ceredigion ↗Wikipedia (Saesneg)Aberteifi, ar aber afon Teifi; ffurf Seisnigedig ar Geredigion, ‘tir Ceredig’, yw ‘Cardigan’; mae’r afon yn llanwol yma ac yn ffin â Sir Benfro; ailgododd Rhys ap Gruffudd y castell mewn carreg tua 1171–76 a sefydlodd yr eisteddfod gyntaf yn 1176; rhoddwyd siarter bwrdeistref yn 1284; yn 1815 roedd gan y porthladd 314 o longau o 12,554 tunnell, saith gwaith cymaint â Chaerdydd, ac adeiladwyd dros 200 o longau yn Aberteifi a Llandudoch; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1886; codwyd Neuadd y Dref yn 1858–60 ar safle’r hen ysgol ramadeg; mae’r hen bont dros y Teifi’n rhestredig Gradd II*; bu eglwys y Santes Fair yn briordy Benedictaidd ac yn eglwys blwyf; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1942 a 1976; yn 2011 gallai 54.6% siarad Cymraeg; poblogaeth 4,216 yn 2021.
Castell AberteifiYr Arglwydd Rhys
Ar fap y trefi →Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddNoddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Yr Arglwydd RhysMae Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Mae’r Normaniaid sy’n ffoi yn torri’r bont dros afon Teifi.
Buddugoliaeth Crug MawrAdeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.
Yr eisteddfod gyntafFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf