Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ceredigion

Ceredigion

Aberteifi · Cardigan

Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd yn ei gastell yma Nadolig 1176.

Llun: Aberteifi ac afon Teifi o’r awyr · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
CeredigionYn Gymraeg: Aberteifi52.084° N, 4.662° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Aberteifi: aber afon Teifi; daw Cardigan o Geredigion

Aberteifi

  • Aber ceg afon, cymer
  • teifi afon Teifi

Cardigan

  • Cardigan ffurf Saesneg ar Ceredigion; Aberteifi yw’r dref

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Aberteifi lle mae afon Teifi, a’i llanw, yn gwahanu Ceredigion a Sir Benfro. Yma ailgododd yr Arglwydd Rhys y castell mewn carreg a chynnal yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd.

Yr eisteddfod gyntaf1176
Siarter bwrdeistref1284
Llongau’r porthladd yn 1815314

Crug Mawr

Ym mis Medi neu Hydref 1136 gyrrodd Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr, gyda Gruffudd ap Rhys, fyddin Normanaidd ar ffo yng Nghrug Mawr, tua dwy filltir i’r gogledd-ddwyrain o’r dref. Ffodd y Normaniaid at y Teifi, lle torrodd pont odanynt, ac unwyd Ceredigion â Gwynedd.

Yr Arglwydd Rhys

Cipiodd Rhys ap Gruffudd y castell yn 1166 a’i ailgodi mewn carreg yn 1171, ac yn 1176 cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd yno. Cipiodd Llywelyn Fawr ef yn 1215, ac yn Aberdyfi yn 1216 rhoddodd ef i feibion Gruffudd ap Rhys.

Porthladd prysur

Yn 1815 roedd gan borthladd Aberteifi 314 o longau, saith gwaith cymaint â Chaerdydd, ac adeiladwyd dros 200 o longau yn Aberteifi ac yn Llandudoch dros yr afon.

Y dref

Bu eglwys y Santes Fair yn briordy Benedictaidd ac yn eglwys blwyf yn yr Oesoedd Canol. Codwyd Neuadd y Dref a’i marchnadoedd yn 1858–60 ar safle’r hen ysgol ramadeg, ac mae’r hen bont dros y Teifi’n rhestredig Gradd II*.

Aileni’r castell

Prynodd Cyngor Sir Ceredigion y castell yn 2003, ac wedi adferiad gwerth £12 miliwn ailagorodd ar 15 Ebrill 2015, gyda bwyty o’r enw 1176 ar ôl eisteddfod yr Arglwydd Rhys.

Aberteifi Gymraeg

Daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i Aberteifi yn 1942 a 1976, ac yn 2011 gallai mwy na hanner pobl y dref, 54.6%, siarad Cymraeg.

Castell AberteifiYr Arglwydd Rhys

Ar fap y trefi →

Pobl Aberteifi

c. 1100–1170

Owain Gwynedd

Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.

Owain Gwynedd
1132–1197

Yr Arglwydd Rhys

Y Tywysog Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth (wedi’i gofnodi)

Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.

Yr Arglwydd Rhys

Ar y llinell amser

  1. Buddugoliaeth Crug Mawr

    Mae Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Mae’r Normaniaid sy’n ffoi yn torri’r bont dros afon Teifi.

    Buddugoliaeth Crug Mawr
  2. Yr eisteddfod gyntaf

    Adeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.

    Yr eisteddfod gyntaf

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf