

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd
Gwynedd
Blaenau Ffestiniog
Tref y llechi, a doeodd y byd yn yr 1800au ac sy’n dal i siarad Cymraeg. Mae ei chwareli’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd y llechi.
Llun: Tai teras Blaenau Ffestiniog dan y tomennydd llechi · Andrew Hill, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Blaenau Ffestiniog: blaenau Ffestiniog
Blaenau Ffestiniog
- Blaenau ucheldir
- Ffestiniog Ffestiniog, ‘tir Ffestin’
Blaenau Ffestiniog yw’r dref a gododd y llechi, yn uchel ymhlith mynyddoedd Meirionnydd. O ychydig fythynnod tyfodd mewn deng mlynedd ar hugain i fwy na 11,000 o bobl, ac mae’n dal yn un o drefi mwyaf Cymraeg Cymru.FfynhonnellBlaenau Ffestiniog ↗Wikipedia (Saesneg)Blaenau Ffestiniog, o blaen, ‘ucheldir’, yn y lluosog; yn 1765 dechreuodd dau ddyn o chwarel Cilgwyn ger Nantlle chwarela yng Ngheunant y Diphwys; dechreuwyd chwarela ar yr Allt-fawr yn 1819, ac unodd y tair chwarel yno i ffurfio Chwarel Oakeley, mwynglawdd llechi tanddaearol mwyaf y byd; bwydodd ffyniant yr 1860au a’r 1870au y dref newydd, a oedd â 3,460 o bobl yn 1851 ac 11,274 yn 1881, gan gyrraedd 12,000 ar anterth y diwydiant llechi; rhoddir Llechwedd, a agorwyd yn gynnar yn y 19eg ganrif ac sy’n dal i weithio, yn aml ymhlith pum prif atyniad Cymru; yn yr Ail Ryfel Byd cadwodd yr Oriel Genedlaethol drysorau celf yn un o fwyngloddiau’r dref; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1898; yn 2011 gallai 78.6 y cant o’r trigolion siarad Cymraeg; ganed y bardd Gwyn Thomas, Bardd Cenedlaethol Cymru 2006–08, yma.
| Dechrau chwarela | 1765, yng Ngheunant y DiphwysFfynhonnellBlaenau Ffestiniog ↗Wikipedia (Saesneg)Blaenau Ffestiniog, o blaen, ‘ucheldir’, yn y lluosog; yn 1765 dechreuodd dau ddyn o chwarel Cilgwyn ger Nantlle chwarela yng Ngheunant y Diphwys; dechreuwyd chwarela ar yr Allt-fawr yn 1819, ac unodd y tair chwarel yno i ffurfio Chwarel Oakeley, mwynglawdd llechi tanddaearol mwyaf y byd; bwydodd ffyniant yr 1860au a’r 1870au y dref newydd, a oedd â 3,460 o bobl yn 1851 ac 11,274 yn 1881, gan gyrraedd 12,000 ar anterth y diwydiant llechi; rhoddir Llechwedd, a agorwyd yn gynnar yn y 19eg ganrif ac sy’n dal i weithio, yn aml ymhlith pum prif atyniad Cymru; yn yr Ail Ryfel Byd cadwodd yr Oriel Genedlaethol drysorau celf yn un o fwyngloddiau’r dref; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1898; yn 2011 gallai 78.6 y cant o’r trigolion siarad Cymraeg; ganed y bardd Gwyn Thomas, Bardd Cenedlaethol Cymru 2006–08, yma. |
|---|---|
| Pobl yn 1881 | 11,274FfynhonnellBlaenau Ffestiniog ↗Wikipedia (Saesneg)Blaenau Ffestiniog, o blaen, ‘ucheldir’, yn y lluosog; yn 1765 dechreuodd dau ddyn o chwarel Cilgwyn ger Nantlle chwarela yng Ngheunant y Diphwys; dechreuwyd chwarela ar yr Allt-fawr yn 1819, ac unodd y tair chwarel yno i ffurfio Chwarel Oakeley, mwynglawdd llechi tanddaearol mwyaf y byd; bwydodd ffyniant yr 1860au a’r 1870au y dref newydd, a oedd â 3,460 o bobl yn 1851 ac 11,274 yn 1881, gan gyrraedd 12,000 ar anterth y diwydiant llechi; rhoddir Llechwedd, a agorwyd yn gynnar yn y 19eg ganrif ac sy’n dal i weithio, yn aml ymhlith pum prif atyniad Cymru; yn yr Ail Ryfel Byd cadwodd yr Oriel Genedlaethol drysorau celf yn un o fwyngloddiau’r dref; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1898; yn 2011 gallai 78.6 y cant o’r trigolion siarad Cymraeg; ganed y bardd Gwyn Thomas, Bardd Cenedlaethol Cymru 2006–08, yma. |
| Siaradwyr Cymraeg | 78.6% yn 2011FfynhonnellBlaenau Ffestiniog ↗Wikipedia (Saesneg)Blaenau Ffestiniog, o blaen, ‘ucheldir’, yn y lluosog; yn 1765 dechreuodd dau ddyn o chwarel Cilgwyn ger Nantlle chwarela yng Ngheunant y Diphwys; dechreuwyd chwarela ar yr Allt-fawr yn 1819, ac unodd y tair chwarel yno i ffurfio Chwarel Oakeley, mwynglawdd llechi tanddaearol mwyaf y byd; bwydodd ffyniant yr 1860au a’r 1870au y dref newydd, a oedd â 3,460 o bobl yn 1851 ac 11,274 yn 1881, gan gyrraedd 12,000 ar anterth y diwydiant llechi; rhoddir Llechwedd, a agorwyd yn gynnar yn y 19eg ganrif ac sy’n dal i weithio, yn aml ymhlith pum prif atyniad Cymru; yn yr Ail Ryfel Byd cadwodd yr Oriel Genedlaethol drysorau celf yn un o fwyngloddiau’r dref; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1898; yn 2011 gallai 78.6 y cant o’r trigolion siarad Cymraeg; ganed y bardd Gwyn Thomas, Bardd Cenedlaethol Cymru 2006–08, yma. |
Y chwareli cyntaf
Yn 1765 dechreuodd dau ddyn o chwarel Cilgwyn ger Nantlle gloddio llechi yng Ngheunant y Diphwys. Dechreuwyd chwarela ar yr Allt-fawr yn 1819, ac unodd y tair chwarel yno i wneud Oakeley, mwynglawdd llechi tanddaearol mwyaf y byd.FfynhonnellBlaenau Ffestiniog ↗Wikipedia (Saesneg)Blaenau Ffestiniog, o blaen, ‘ucheldir’, yn y lluosog; yn 1765 dechreuodd dau ddyn o chwarel Cilgwyn ger Nantlle chwarela yng Ngheunant y Diphwys; dechreuwyd chwarela ar yr Allt-fawr yn 1819, ac unodd y tair chwarel yno i ffurfio Chwarel Oakeley, mwynglawdd llechi tanddaearol mwyaf y byd; bwydodd ffyniant yr 1860au a’r 1870au y dref newydd, a oedd â 3,460 o bobl yn 1851 ac 11,274 yn 1881, gan gyrraedd 12,000 ar anterth y diwydiant llechi; rhoddir Llechwedd, a agorwyd yn gynnar yn y 19eg ganrif ac sy’n dal i weithio, yn aml ymhlith pum prif atyniad Cymru; yn yr Ail Ryfel Byd cadwodd yr Oriel Genedlaethol drysorau celf yn un o fwyngloddiau’r dref; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1898; yn 2011 gallai 78.6 y cant o’r trigolion siarad Cymraeg; ganed y bardd Gwyn Thomas, Bardd Cenedlaethol Cymru 2006–08, yma.
Tref y llechi
Ffyniant yr 1860au a’r 1870au a gododd y dref: roedd 3,460 o bobl yn byw yma yn 1851 ac 11,274 yn 1881. Cariai Rheilffordd Ffestiniog y llechi i lawr i’r harbwr ym Mhorthmadog, a daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i’r Blaenau yn 1898.FfynonellauBlaenau Ffestiniog ↗Wikipedia (Saesneg)Blaenau Ffestiniog, o blaen, ‘ucheldir’, yn y lluosog; yn 1765 dechreuodd dau ddyn o chwarel Cilgwyn ger Nantlle chwarela yng Ngheunant y Diphwys; dechreuwyd chwarela ar yr Allt-fawr yn 1819, ac unodd y tair chwarel yno i ffurfio Chwarel Oakeley, mwynglawdd llechi tanddaearol mwyaf y byd; bwydodd ffyniant yr 1860au a’r 1870au y dref newydd, a oedd â 3,460 o bobl yn 1851 ac 11,274 yn 1881, gan gyrraedd 12,000 ar anterth y diwydiant llechi; rhoddir Llechwedd, a agorwyd yn gynnar yn y 19eg ganrif ac sy’n dal i weithio, yn aml ymhlith pum prif atyniad Cymru; yn yr Ail Ryfel Byd cadwodd yr Oriel Genedlaethol drysorau celf yn un o fwyngloddiau’r dref; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1898; yn 2011 gallai 78.6 y cant o’r trigolion siarad Cymraeg; ganed y bardd Gwyn Thomas, Bardd Cenedlaethol Cymru 2006–08, yma.Ffestiniog Railway ↗Wikipedia (Saesneg)Pasiwyd Deddf Rheilffordd Ffestiniog ar 23 Mai 1832, ac agorodd y lein ar 20 Ebrill 1836, gyda thanio canonau; rhedai’r wagenni llechi llawn i lawr drwy ddisgyrchiant o chwareli Blaenau Ffestiniog i’r harbwr ym Mhorthmadog, a thynnai ceffylau’r rhai gwag yn ôl i fyny, gan reidio i lawr mewn wagenni dandi; mae’r lled yn 1 troedfedd 11½ modfedd; cyrhaeddodd yr injan stêm Mountaineer ar 18 Gorffennaf 1863, yna The Princess, a rhedodd y trên stêm swyddogol cyntaf ar 23 Hydref 1863; dechreuodd trenau teithwyr swyddogol yn 1865, y rheilffordd gul gyntaf ym Mhrydain i gario teithwyr; daeth y Fairlie dwbl cyntaf yn 1869; daeth y teithwyr i ben yn 1939 a’r llechi yn 1946; cymerodd gwirfoddolwyr drosodd yn 1954 a rhedodd trenau eto o 1955; dyma’r cwmni rheilffordd hynaf yn y byd sy’n dal i fodoli.
Trysorau yn y mynydd
Yn yr Ail Ryfel Byd cuddiodd yr Oriel Genedlaethol ei thrysorau celf rhag y bomio yn un o fwyngloddiau’r dref.FfynhonnellBlaenau Ffestiniog ↗Wikipedia (Saesneg)Blaenau Ffestiniog, o blaen, ‘ucheldir’, yn y lluosog; yn 1765 dechreuodd dau ddyn o chwarel Cilgwyn ger Nantlle chwarela yng Ngheunant y Diphwys; dechreuwyd chwarela ar yr Allt-fawr yn 1819, ac unodd y tair chwarel yno i ffurfio Chwarel Oakeley, mwynglawdd llechi tanddaearol mwyaf y byd; bwydodd ffyniant yr 1860au a’r 1870au y dref newydd, a oedd â 3,460 o bobl yn 1851 ac 11,274 yn 1881, gan gyrraedd 12,000 ar anterth y diwydiant llechi; rhoddir Llechwedd, a agorwyd yn gynnar yn y 19eg ganrif ac sy’n dal i weithio, yn aml ymhlith pum prif atyniad Cymru; yn yr Ail Ryfel Byd cadwodd yr Oriel Genedlaethol drysorau celf yn un o fwyngloddiau’r dref; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1898; yn 2011 gallai 78.6 y cant o’r trigolion siarad Cymraeg; ganed y bardd Gwyn Thomas, Bardd Cenedlaethol Cymru 2006–08, yma.
Ymweld
Mae Llechwedd, sy’n dal yn chwarel weithiol, yn mynd ag ymwelwyr yn ddwfn i’r mynydd ac fe’i cyfrifir ymhlith pum prif atyniad Cymru. Mae Rheilffordd Ffestiniog a lein Dyffryn Conwy yn cwrdd yng ngorsaf y dref.FfynhonnellBlaenau Ffestiniog ↗Wikipedia (Saesneg)Blaenau Ffestiniog, o blaen, ‘ucheldir’, yn y lluosog; yn 1765 dechreuodd dau ddyn o chwarel Cilgwyn ger Nantlle chwarela yng Ngheunant y Diphwys; dechreuwyd chwarela ar yr Allt-fawr yn 1819, ac unodd y tair chwarel yno i ffurfio Chwarel Oakeley, mwynglawdd llechi tanddaearol mwyaf y byd; bwydodd ffyniant yr 1860au a’r 1870au y dref newydd, a oedd â 3,460 o bobl yn 1851 ac 11,274 yn 1881, gan gyrraedd 12,000 ar anterth y diwydiant llechi; rhoddir Llechwedd, a agorwyd yn gynnar yn y 19eg ganrif ac sy’n dal i weithio, yn aml ymhlith pum prif atyniad Cymru; yn yr Ail Ryfel Byd cadwodd yr Oriel Genedlaethol drysorau celf yn un o fwyngloddiau’r dref; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1898; yn 2011 gallai 78.6 y cant o’r trigolion siarad Cymraeg; ganed y bardd Gwyn Thomas, Bardd Cenedlaethol Cymru 2006–08, yma.
Cestyll gerllaw
Ar y llinell amser
Agor Rheilffordd Ffestiniog
Mae’r rheilffordd lechi o Flaenau Ffestiniog i Borthmadog yn agor, a’i wagenni llwythog yn rhedeg yr holl ffordd i lawr drwy ddisgyrchiant.
Agor Rheilffordd Ffestiniog
Brwydrau gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf







