Llywelyn Fawr
Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn Fawr

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Conwy
Conwy
Dywedir mai yma y ganwyd Llywelyn Fawr, a chododd ef y castell sgwâr sy’n gwarchod y bwlch.
Llun: Dolwyddelan dan Foel Siabod · Medcalf, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Dolwyddelan: dôl Gwyddelan
Dolwyddelan
Gorwedd Dolwyddelan yn Nyffryn Lledr ymhlith mynyddoedd Eryri. Yma, yn fwyaf tebyg, y ganed Llywelyn Fawr, ac mae ei gastell yn dal ar ei grib uwchben y ffordd.FfynonellauDolwyddelan ↗Wikipedia (Saesneg)Dolwyddelan, yn Nyffryn Lledr; ystyr yr enw yw ‘dôl Gwyddelan’, ar ôl Sant Gwyddelan, cenhadwr o Iwerddon y credir iddo ddod tua 600, a darllenir hen sillafiad, Dolyddelen, fel ‘dôl Elen’; codwyd eglwys Sant Gwyddelan tua 1500, gan Faredudd ab Ieuan yn ôl pob tebyg, a brynodd brydles yr ardal yn 1488; mae’n debyg i Lywelyn Fawr gael ei eni yn Nhomen Castell, i’r gorllewin o’r pentref, tua 1173; dechreuodd Gastell Dolwyddelan rhwng 1210 ac 1240 i warchod y ffordd o’r gogledd i’r de; yn y 19eg ganrif roedd chwareli llechi o amgylch y pentref; 50.8% yn siarad Cymraeg yn 2011.Dolwyddelan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolwyddelan, castell o’r 13eg ganrif i’r gorllewin o Ddolwyddelan yn gwarchod y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd; saif yn Ffriddgelli, un o ddeg hafod tywysogion Gwynedd yn Nyffryn Lledr; Tomen Castell, tŵr bach hŷn ar graig tua’r Afon Lledr, yw man geni tebygol Llywelyn ab Iorwerth; mae’r gorthwr petryal yn nodweddiadol o dyrau’r tywysogion Cymreig, fel rhai Castell y Bere a Chricieth, a cheir mynediad iddo ar y llawr cyntaf i fyny grisiau, a orchuddiwyd unwaith gan adeilad blaen; efallai mai gwaith Llywelyn ap Gruffudd yw’r tŵr gorllewinol; cipiwyd gan luoedd Edward I ar 18 Ionawr 1283; Gruffudd ap Tudur, Cymro, oedd y cwnstabl o 1284; yn 1488 cymerodd Maredudd ab Ieuan y les a chodi Tai Penamnen gerllaw; peintiodd Moses Griffith ef yn 1788 ar gyfer A Tour in Wales Thomas Pennant; adferwyd y gorthwr yn 1848–50 gan yr Arglwydd Willoughby de Eresby; codwyd o grut a llechfaen lleol; fe’i defnyddiwyd ar gyfer y ffilm Dragonslayer; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolwyddelan yn Saesneg.
| Enw | ‘Dôl Gwyddelan’FfynhonnellDolwyddelan ↗Wikipedia (Saesneg)Dolwyddelan, yn Nyffryn Lledr; ystyr yr enw yw ‘dôl Gwyddelan’, ar ôl Sant Gwyddelan, cenhadwr o Iwerddon y credir iddo ddod tua 600, a darllenir hen sillafiad, Dolyddelen, fel ‘dôl Elen’; codwyd eglwys Sant Gwyddelan tua 1500, gan Faredudd ab Ieuan yn ôl pob tebyg, a brynodd brydles yr ardal yn 1488; mae’n debyg i Lywelyn Fawr gael ei eni yn Nhomen Castell, i’r gorllewin o’r pentref, tua 1173; dechreuodd Gastell Dolwyddelan rhwng 1210 ac 1240 i warchod y ffordd o’r gogledd i’r de; yn y 19eg ganrif roedd chwareli llechi o amgylch y pentref; 50.8% yn siarad Cymraeg yn 2011. |
|---|---|
| Geni Llywelyn | Tua 1173, yn Nhomen Castell yn ôl pob tebygFfynonellauDolwyddelan ↗Wikipedia (Saesneg)Dolwyddelan, yn Nyffryn Lledr; ystyr yr enw yw ‘dôl Gwyddelan’, ar ôl Sant Gwyddelan, cenhadwr o Iwerddon y credir iddo ddod tua 600, a darllenir hen sillafiad, Dolyddelen, fel ‘dôl Elen’; codwyd eglwys Sant Gwyddelan tua 1500, gan Faredudd ab Ieuan yn ôl pob tebyg, a brynodd brydles yr ardal yn 1488; mae’n debyg i Lywelyn Fawr gael ei eni yn Nhomen Castell, i’r gorllewin o’r pentref, tua 1173; dechreuodd Gastell Dolwyddelan rhwng 1210 ac 1240 i warchod y ffordd o’r gogledd i’r de; yn y 19eg ganrif roedd chwareli llechi o amgylch y pentref; 50.8% yn siarad Cymraeg yn 2011.Llywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil. |
| Siaradwyr Cymraeg | 50.8% yn 2011FfynhonnellDolwyddelan ↗Wikipedia (Saesneg)Dolwyddelan, yn Nyffryn Lledr; ystyr yr enw yw ‘dôl Gwyddelan’, ar ôl Sant Gwyddelan, cenhadwr o Iwerddon y credir iddo ddod tua 600, a darllenir hen sillafiad, Dolyddelen, fel ‘dôl Elen’; codwyd eglwys Sant Gwyddelan tua 1500, gan Faredudd ab Ieuan yn ôl pob tebyg, a brynodd brydles yr ardal yn 1488; mae’n debyg i Lywelyn Fawr gael ei eni yn Nhomen Castell, i’r gorllewin o’r pentref, tua 1173; dechreuodd Gastell Dolwyddelan rhwng 1210 ac 1240 i warchod y ffordd o’r gogledd i’r de; yn y 19eg ganrif roedd chwareli llechi o amgylch y pentref; 50.8% yn siarad Cymraeg yn 2011. |
Ganed Llywelyn ab Iorwerth tua 1173, yn fwyaf tebyg yn Nhomen Castell, tŵr bach hŷn ar graig tua’r Afon Lledr, i’r gorllewin o’r pentref.FfynonellauDolwyddelan ↗Wikipedia (Saesneg)Dolwyddelan, yn Nyffryn Lledr; ystyr yr enw yw ‘dôl Gwyddelan’, ar ôl Sant Gwyddelan, cenhadwr o Iwerddon y credir iddo ddod tua 600, a darllenir hen sillafiad, Dolyddelen, fel ‘dôl Elen’; codwyd eglwys Sant Gwyddelan tua 1500, gan Faredudd ab Ieuan yn ôl pob tebyg, a brynodd brydles yr ardal yn 1488; mae’n debyg i Lywelyn Fawr gael ei eni yn Nhomen Castell, i’r gorllewin o’r pentref, tua 1173; dechreuodd Gastell Dolwyddelan rhwng 1210 ac 1240 i warchod y ffordd o’r gogledd i’r de; yn y 19eg ganrif roedd chwareli llechi o amgylch y pentref; 50.8% yn siarad Cymraeg yn 2011.Dolwyddelan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolwyddelan, castell o’r 13eg ganrif i’r gorllewin o Ddolwyddelan yn gwarchod y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd; saif yn Ffriddgelli, un o ddeg hafod tywysogion Gwynedd yn Nyffryn Lledr; Tomen Castell, tŵr bach hŷn ar graig tua’r Afon Lledr, yw man geni tebygol Llywelyn ab Iorwerth; mae’r gorthwr petryal yn nodweddiadol o dyrau’r tywysogion Cymreig, fel rhai Castell y Bere a Chricieth, a cheir mynediad iddo ar y llawr cyntaf i fyny grisiau, a orchuddiwyd unwaith gan adeilad blaen; efallai mai gwaith Llywelyn ap Gruffudd yw’r tŵr gorllewinol; cipiwyd gan luoedd Edward I ar 18 Ionawr 1283; Gruffudd ap Tudur, Cymro, oedd y cwnstabl o 1284; yn 1488 cymerodd Maredudd ab Ieuan y les a chodi Tai Penamnen gerllaw; peintiodd Moses Griffith ef yn 1788 ar gyfer A Tour in Wales Thomas Pennant; adferwyd y gorthwr yn 1848–50 gan yr Arglwydd Willoughby de Eresby; codwyd o grut a llechfaen lleol; fe’i defnyddiwyd ar gyfer y ffilm Dragonslayer; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolwyddelan yn Saesneg.
Cododd Llywelyn ei gastell ar borfa haf Ffriddgelli, un o hafodydd y tywysogion, i warchod y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd. Mae ei orthwr sgwâr, ag iddo risiau at y llawr cyntaf, o’r math a godai tywysogion Cymru, fel Castell y Bere a Chricieth.FfynonellauDolwyddelan Castle ↗Wikipedia, ar sail R. Avent, Dolwyddelan Castle, Dolbadarn Castle, Castell y Bere (Cadw, 2004) a Rhestr Sir Gaernarfon y Comisiwn Brenhinol (1956) (Saesneg)Wedi’i godi gan Lywelyn ab Iorwerth ar hafod Ffriddgelli, ar y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd; y gorthwr yn gyntaf, yna’r llenfur a’r tŵr gorllewinol; y porth yn y mur gogledd-ddwyreiniol drwy bont bren dros ffos yn y graig; y popty yn y gornel ddeheuol; cipiwyd ar 18 Ionawr 1283, a rhoddwyd brethyn a hosanau gwyn i’r garsiwn ar gyfer y gaeaf; atgyweiriwyd 1283–92; prydleswyd gan Faredudd ab Ieuan yn 1488; adferwyd 1848–50 gan yr Arglwydd Willoughby de Eresby.Dolwyddelan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolwyddelan, castell o’r 13eg ganrif i’r gorllewin o Ddolwyddelan yn gwarchod y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd; saif yn Ffriddgelli, un o ddeg hafod tywysogion Gwynedd yn Nyffryn Lledr; Tomen Castell, tŵr bach hŷn ar graig tua’r Afon Lledr, yw man geni tebygol Llywelyn ab Iorwerth; mae’r gorthwr petryal yn nodweddiadol o dyrau’r tywysogion Cymreig, fel rhai Castell y Bere a Chricieth, a cheir mynediad iddo ar y llawr cyntaf i fyny grisiau, a orchuddiwyd unwaith gan adeilad blaen; efallai mai gwaith Llywelyn ap Gruffudd yw’r tŵr gorllewinol; cipiwyd gan luoedd Edward I ar 18 Ionawr 1283; Gruffudd ap Tudur, Cymro, oedd y cwnstabl o 1284; yn 1488 cymerodd Maredudd ab Ieuan y les a chodi Tai Penamnen gerllaw; peintiodd Moses Griffith ef yn 1788 ar gyfer A Tour in Wales Thomas Pennant; adferwyd y gorthwr yn 1848–50 gan yr Arglwydd Willoughby de Eresby; codwyd o grut a llechfaen lleol; fe’i defnyddiwyd ar gyfer y ffilm Dragonslayer; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolwyddelan yn Saesneg.
Mae’r pentref yn cymryd ei enw o Wyddelan, cenhadwr o Iwerddon y credir iddo ddod tua 600. Ailgodwyd ei eglwys tua 1500, gan Faredudd ab Ieuan yn ôl pob tebyg, a gymerodd brydles y castell yn 1488.FfynhonnellDolwyddelan ↗Wikipedia (Saesneg)Dolwyddelan, yn Nyffryn Lledr; ystyr yr enw yw ‘dôl Gwyddelan’, ar ôl Sant Gwyddelan, cenhadwr o Iwerddon y credir iddo ddod tua 600, a darllenir hen sillafiad, Dolyddelen, fel ‘dôl Elen’; codwyd eglwys Sant Gwyddelan tua 1500, gan Faredudd ab Ieuan yn ôl pob tebyg, a brynodd brydles yr ardal yn 1488; mae’n debyg i Lywelyn Fawr gael ei eni yn Nhomen Castell, i’r gorllewin o’r pentref, tua 1173; dechreuodd Gastell Dolwyddelan rhwng 1210 ac 1240 i warchod y ffordd o’r gogledd i’r de; yn y 19eg ganrif roedd chwareli llechi o amgylch y pentref; 50.8% yn siarad Cymraeg yn 2011.
Mae gorthwr y castell, a adferwyd yn 1848–50, yn edrych i lawr y dyffryn, ac yn y 1800au tyfodd chwareli llechi o amgylch y pentref.FfynonellauDolwyddelan Castle ↗Wikipedia, ar sail R. Avent, Dolwyddelan Castle, Dolbadarn Castle, Castell y Bere (Cadw, 2004) a Rhestr Sir Gaernarfon y Comisiwn Brenhinol (1956) (Saesneg)Wedi’i godi gan Lywelyn ab Iorwerth ar hafod Ffriddgelli, ar y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd; y gorthwr yn gyntaf, yna’r llenfur a’r tŵr gorllewinol; y porth yn y mur gogledd-ddwyreiniol drwy bont bren dros ffos yn y graig; y popty yn y gornel ddeheuol; cipiwyd ar 18 Ionawr 1283, a rhoddwyd brethyn a hosanau gwyn i’r garsiwn ar gyfer y gaeaf; atgyweiriwyd 1283–92; prydleswyd gan Faredudd ab Ieuan yn 1488; adferwyd 1848–50 gan yr Arglwydd Willoughby de Eresby.Dolwyddelan ↗Wikipedia (Saesneg)Dolwyddelan, yn Nyffryn Lledr; ystyr yr enw yw ‘dôl Gwyddelan’, ar ôl Sant Gwyddelan, cenhadwr o Iwerddon y credir iddo ddod tua 600, a darllenir hen sillafiad, Dolyddelen, fel ‘dôl Elen’; codwyd eglwys Sant Gwyddelan tua 1500, gan Faredudd ab Ieuan yn ôl pob tebyg, a brynodd brydles yr ardal yn 1488; mae’n debyg i Lywelyn Fawr gael ei eni yn Nhomen Castell, i’r gorllewin o’r pentref, tua 1173; dechreuodd Gastell Dolwyddelan rhwng 1210 ac 1240 i warchod y ffordd o’r gogledd i’r de; yn y 19eg ganrif roedd chwareli llechi o amgylch y pentref; 50.8% yn siarad Cymraeg yn 2011.
Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn FawrFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf