Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd

Gwynedd

Harlech

Cipiwyd castell Edward I ar ei graig gan Owain Glyndŵr yn 1404 a bu’n llys a phrifddinas iddo. Yn Rhyfeloedd y Rhosynnau rhoddodd ei warchae hir y gân Gwŷr Harlech i ni.

Llun: ‘Y Ddau Frenin’, Bendigeidfran yn cario’i nai, wrth Gastell Harlech · Mat Fascione, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Gwynedd52.859° N, 4.108° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Harlech: ‘llech hardd’ yn ôl pob tebyg

Harlech

  • Har hardd, yn ôl pob tebyg
  • lech llecho llech (treiglad meddal: ll → l)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Harlech yn uchel ar ei chraig uwchben Bae Tremadog. Yn y Mabinogi dyma lys Bendigeidfran, brenin Ynys y Cedyrn, ac yn 1404 daeth yn gartref ac yn bencadlys i Owain Glyndŵr.

Yn y MabinogiLlys Bendigeidfran
Senedd GlyndŵrAwst 1405
Coleg Harlech1927 hyd 2017

Bendigeidfran ar y graig

Mae Ail Gainc y Mabinogi yn agor â Bendigeidfran yn eistedd ar graig Harlech uwchben y môr wrth i lynges Iwerddon ddod i mewn. Wedi’r rhyfel yn Iwerddon arhosodd y saith a ddaeth adref saith mlynedd yn Harlech.

Llys Owain Glyndŵr

Ar ddiwedd 1404 syrthiodd y castell i Owain Glyndŵr, ac am bedair blynedd bu’n gartref iddo, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys. Cynhaliodd ei ail senedd yma yn Awst 1405.

Gwŷr Harlech

O 1461 hyd 1468 daliodd Dafydd ap Ieuan y castell yn gadarnle mawr olaf plaid Lancaster, a dywedir mai’r gwarchae hir a ysbrydolodd y gân Gwŷr Harlech. Yn yr 1480au roedd Harlech yn gadarnle i Harri Tudur.

Ymweld

Mae grisiau o 127 o risiau’n rhedeg o’r castell i lawr at ei hen borth dŵr, o’r dyddiau pan gyrhaeddai’r môr y graig. Ganed Ellis Wynne, awdur y clasur Cymraeg Gweledigaetheu y Bardd Cwsc, yn Lasynys ger y dref yn 1671, a bu Coleg Harlech, ‘coleg yr ail gyfle’, yn dysgu yma o 1927 hyd 2017.

Castell HarlechOwain Glyndŵr

Ar fap y trefi →

Pobl Harlech

d. 1413

Catrin Glyndŵr

Merch Owain (wedi’i gofnodi)

Merch Owain Glyndŵr, a rannodd berygl rhyfel ei thad ac a fu farw’n garcharor yn Llundain. Saif cofeb iddi yn Ninas Llundain.

Catrin Glyndŵr
c. 1359–c. 1415

Owain Glyndŵr

Tywysog Cymru (wedi’i gofnodi)

Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.

Owain Glyndŵr

Ar y llinell amser

  1. Bryn Cader Faner (archaeoleg)

    Ar grib unig uwchben Harlech, gosodir cylch o feini ar ogwydd o amgylch carnedd gladdu, fel coron ddrain.

    Bryn Cader Faner
  2. Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)

    Mae traddodiad Cymru, yn y trioedd a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology, yn dal i Frân Fendigaid, tad Caradog, dreulio saith mlynedd yn Rhufain yn wystl dros ei fab a dod adref â ffydd Crist i’r Cymry.

    Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain
  3. Cylch haearn Edward

    Mae Edward I yn dechrau codi Conwy, Caernarfon a Harlech. Daw Statud Rhuddlan yn 1284.

    Cylch haearn Edward
  4. Gwrthryfel Glyndŵr

    Cyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.

    Gwrthryfel Glyndŵr
  5. Harlech ac Aberystwyth

    Mae Owain Glyndŵr yn cipio cestyll mawr Harlech ac Aberystwyth. Daw Harlech yn llys ac yn gartref iddo.

    Harlech ac Aberystwyth
  6. Gwarchae Harlech

    Harlech yw’r castell Lancastraidd olaf i ildio yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, ar ôl gwarchae saith mlynedd a gofir yn y gân ‘Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech’.

    Gwarchae Harlech
  7. Y cestyll yn Safle Treftadaeth y Byd

    Enwir Caernarfon, Conwy, Harlech a Biwmares yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.

    Y cestyll yn Safle Treftadaeth y Byd
  8. Plaid Cymru yn arwain Cymru

    Yn yr etholiad cyntaf i’r Senedd fwy, mae Plaid Cymru yn ennill 43 o’r 96 sedd ac yn dod yn blaid fwyaf am y tro cyntaf. Daw Rhun ap Iorwerth yn Brif Weinidog ar y llywodraeth Gymreig gyntaf dan arweiniad plaid sy’n ceisio annibyniaeth. Dywed cefnogwyr mai dyma’r tro cyntaf ers senedd-dai Owain Glyndŵr ym Machynlleth yn 1404 ac yn Harlech yn 1405 i Gymru gael ei llywodraethu gan fudiad cwbl Gymreig.

    Plaid Cymru yn arwain Cymru

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf