Catrin Glyndŵr
Merch Owain (wedi’i gofnodi)Merch Owain Glyndŵr, a rannodd berygl rhyfel ei thad ac a fu farw’n garcharor yn Llundain. Saif cofeb iddi yn Ninas Llundain.
Catrin Glyndŵr
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd
Gwynedd
Cipiwyd castell Edward I ar ei graig gan Owain Glyndŵr yn 1404 a bu’n llys a phrifddinas iddo. Yn Rhyfeloedd y Rhosynnau rhoddodd ei warchae hir y gân Gwŷr Harlech i ni.
Llun: ‘Y Ddau Frenin’, Bendigeidfran yn cario’i nai, wrth Gastell Harlech · Mat Fascione, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Harlech: ‘llech hardd’ yn ôl pob tebyg
Harlech
Saif Harlech yn uchel ar ei chraig uwchben Bae Tremadog. Yn y Mabinogi dyma lys Bendigeidfran, brenin Ynys y Cedyrn, ac yn 1404 daeth yn gartref ac yn bencadlys i Owain Glyndŵr.FfynonellauHarlech ↗Wikipedia (Saesneg)Harlech, tref yng Ngwynedd ar Fae Tremadog; yn ail gainc y Mabinogi Harlech yw ‘llys Bendigeidfran, brawd Branwen a brenin Ynys y Cedyrn’; cipiodd Owain Glyndŵr, ‘y Cymro olaf i hawlio teitl Tywysog Cymru’, y castell, ac yn yr 1480au roedd yn gadarnle i Harri Tudur; yn ôl traddodiad mae’r gân Gwŷr Harlech yn sôn am y gwarchae saith mlynedd yn 1461–1468; bu Coleg Harlech yn y dref o 1927 hyd 2017, ac fe’i gelwid yn ‘goleg yr ail gyfle’; Clwb Golff Brenhinol Dewi Sant.Harlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Harlech, castell canoloesol rhestredig Gradd I ar fryncyn creigiog ger Môr Iwerddon, a godwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289 am tua £8,190; consentrig, o dywodfaen llwydwyrdd lleol, â phorthdy anferth; deuai’r môr yn llawer nes ar un adeg, ac mae porth dŵr a grisiau o 127 o risiau’n arwain i lawr at yr hen draethlin, fel y gellid cyflenwi’r castell o’r môr; yn 1286 roedd y gweithlu’n cynnwys 546 o labrwyr, 115 o chwarelwyr, 30 o ofaint, 22 o seiri coed a 227 o seiri maen, dan James o St George, a fu’n gwnstabl o 1290 hyd 1293; ddiwedd 1404 daeth i ddwylo Owain Glyndŵr a bu’n gartref, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd, a chynhaliodd ei ail senedd yno ym mis Awst 1405; rhwng 1461 a 1468 daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, a daeth yn gadarnle mawr olaf Lancaster; glaniodd Siasbar Tudur yno gyda milwyr o Ffrainc yn 1468; credir i’r gwarchae ysbrydoli’r gân Gwŷr Harlech; yn y Rhyfel Cartref hwn oedd y gaer frenhinol olaf ar y tir mawr i ildio, ar 15 Mawrth 1647; fe’i paentiwyd gan Cotman, Sandby, Turner a Varley; yn 1343 roedd ei dyrau mewnol yn cynnwys Le Wedercoktour, a elwid erbyn 1564 yn Dŵr Bronwen; yng ngofal Cadw, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986, a chyfrifa UNESCO ef ymhlith enghreifftiau gorau Ewrop o bensaernïaeth filwrol diwedd y 13eg a dechrau’r 14eg ganrif; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Harlech yn Saesneg hefyd.
| Yn y Mabinogi | Llys BendigeidfranFfynhonnellHarlech ↗Wikipedia (Saesneg)Harlech, tref yng Ngwynedd ar Fae Tremadog; yn ail gainc y Mabinogi Harlech yw ‘llys Bendigeidfran, brawd Branwen a brenin Ynys y Cedyrn’; cipiodd Owain Glyndŵr, ‘y Cymro olaf i hawlio teitl Tywysog Cymru’, y castell, ac yn yr 1480au roedd yn gadarnle i Harri Tudur; yn ôl traddodiad mae’r gân Gwŷr Harlech yn sôn am y gwarchae saith mlynedd yn 1461–1468; bu Coleg Harlech yn y dref o 1927 hyd 2017, ac fe’i gelwid yn ‘goleg yr ail gyfle’; Clwb Golff Brenhinol Dewi Sant. |
|---|---|
| Senedd Glyndŵr | Awst 1405FfynhonnellHarlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Harlech, castell canoloesol rhestredig Gradd I ar fryncyn creigiog ger Môr Iwerddon, a godwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289 am tua £8,190; consentrig, o dywodfaen llwydwyrdd lleol, â phorthdy anferth; deuai’r môr yn llawer nes ar un adeg, ac mae porth dŵr a grisiau o 127 o risiau’n arwain i lawr at yr hen draethlin, fel y gellid cyflenwi’r castell o’r môr; yn 1286 roedd y gweithlu’n cynnwys 546 o labrwyr, 115 o chwarelwyr, 30 o ofaint, 22 o seiri coed a 227 o seiri maen, dan James o St George, a fu’n gwnstabl o 1290 hyd 1293; ddiwedd 1404 daeth i ddwylo Owain Glyndŵr a bu’n gartref, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd, a chynhaliodd ei ail senedd yno ym mis Awst 1405; rhwng 1461 a 1468 daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, a daeth yn gadarnle mawr olaf Lancaster; glaniodd Siasbar Tudur yno gyda milwyr o Ffrainc yn 1468; credir i’r gwarchae ysbrydoli’r gân Gwŷr Harlech; yn y Rhyfel Cartref hwn oedd y gaer frenhinol olaf ar y tir mawr i ildio, ar 15 Mawrth 1647; fe’i paentiwyd gan Cotman, Sandby, Turner a Varley; yn 1343 roedd ei dyrau mewnol yn cynnwys Le Wedercoktour, a elwid erbyn 1564 yn Dŵr Bronwen; yng ngofal Cadw, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986, a chyfrifa UNESCO ef ymhlith enghreifftiau gorau Ewrop o bensaernïaeth filwrol diwedd y 13eg a dechrau’r 14eg ganrif; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Harlech yn Saesneg hefyd. |
| Coleg Harlech | 1927 hyd 2017FfynhonnellHarlech ↗Wikipedia (Saesneg)Harlech, tref yng Ngwynedd ar Fae Tremadog; yn ail gainc y Mabinogi Harlech yw ‘llys Bendigeidfran, brawd Branwen a brenin Ynys y Cedyrn’; cipiodd Owain Glyndŵr, ‘y Cymro olaf i hawlio teitl Tywysog Cymru’, y castell, ac yn yr 1480au roedd yn gadarnle i Harri Tudur; yn ôl traddodiad mae’r gân Gwŷr Harlech yn sôn am y gwarchae saith mlynedd yn 1461–1468; bu Coleg Harlech yn y dref o 1927 hyd 2017, ac fe’i gelwid yn ‘goleg yr ail gyfle’; Clwb Golff Brenhinol Dewi Sant. |
Mae Ail Gainc y Mabinogi yn agor â Bendigeidfran yn eistedd ar graig Harlech uwchben y môr wrth i lynges Iwerddon ddod i mewn. Wedi’r rhyfel yn Iwerddon arhosodd y saith a ddaeth adref saith mlynedd yn Harlech.FfynonellauBrân the Blessed ↗Wikipedia (Saesneg)Cawr a brenin Prydain yn Ail Gainc y Mabinogi; mae’n eistedd ar graig Harlech pan ddaw llynges Iwerddon; ni allai llong ei gario, felly cerddodd drwy’r môr i Iwerddon; claddwyd ei ben yn y Gwynfryn yn Llundain yn wynebu Ffrainc i gadw gelynion draw, wedi i’r saith a oroesodd aros saith mlynedd yn Harlech a phedwar ugain yng Ngwales; ei fab yw Caradog ap Brân; Brân Fendigaid, Bendigeidfran mewn ailadroddiadau Cymraeg modern.Harlech ↗Wikipedia (Saesneg)Harlech, tref yng Ngwynedd ar Fae Tremadog; yn ail gainc y Mabinogi Harlech yw ‘llys Bendigeidfran, brawd Branwen a brenin Ynys y Cedyrn’; cipiodd Owain Glyndŵr, ‘y Cymro olaf i hawlio teitl Tywysog Cymru’, y castell, ac yn yr 1480au roedd yn gadarnle i Harri Tudur; yn ôl traddodiad mae’r gân Gwŷr Harlech yn sôn am y gwarchae saith mlynedd yn 1461–1468; bu Coleg Harlech yn y dref o 1927 hyd 2017, ac fe’i gelwid yn ‘goleg yr ail gyfle’; Clwb Golff Brenhinol Dewi Sant.
Ar ddiwedd 1404 syrthiodd y castell i Owain Glyndŵr, ac am bedair blynedd bu’n gartref iddo, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys. Cynhaliodd ei ail senedd yma yn Awst 1405.FfynonellauHarlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Harlech, castell canoloesol rhestredig Gradd I ar fryncyn creigiog ger Môr Iwerddon, a godwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289 am tua £8,190; consentrig, o dywodfaen llwydwyrdd lleol, â phorthdy anferth; deuai’r môr yn llawer nes ar un adeg, ac mae porth dŵr a grisiau o 127 o risiau’n arwain i lawr at yr hen draethlin, fel y gellid cyflenwi’r castell o’r môr; yn 1286 roedd y gweithlu’n cynnwys 546 o labrwyr, 115 o chwarelwyr, 30 o ofaint, 22 o seiri coed a 227 o seiri maen, dan James o St George, a fu’n gwnstabl o 1290 hyd 1293; ddiwedd 1404 daeth i ddwylo Owain Glyndŵr a bu’n gartref, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd, a chynhaliodd ei ail senedd yno ym mis Awst 1405; rhwng 1461 a 1468 daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, a daeth yn gadarnle mawr olaf Lancaster; glaniodd Siasbar Tudur yno gyda milwyr o Ffrainc yn 1468; credir i’r gwarchae ysbrydoli’r gân Gwŷr Harlech; yn y Rhyfel Cartref hwn oedd y gaer frenhinol olaf ar y tir mawr i ildio, ar 15 Mawrth 1647; fe’i paentiwyd gan Cotman, Sandby, Turner a Varley; yn 1343 roedd ei dyrau mewnol yn cynnwys Le Wedercoktour, a elwid erbyn 1564 yn Dŵr Bronwen; yng ngofal Cadw, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986, a chyfrifa UNESCO ef ymhlith enghreifftiau gorau Ewrop o bensaernïaeth filwrol diwedd y 13eg a dechrau’r 14eg ganrif; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Harlech yn Saesneg hefyd.Harlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289, gyda James o St George yn feistr; daliodd allan drwy wrthryfel Madog ap Llywelyn, gan gael bwyd o’r môr drwy borth y dŵr; cymerodd Owain Glyndŵr ef ddiwedd 1404, a daeth yn gartref iddo, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys; cynhaliodd senedd yno ym mis Awst 1405; fe’i hailgipiwyd ym mis Chwefror 1409; yn Rhyfeloedd y Rhosynnau daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, y cadarnle mawr olaf yn eu dwylo, nes ildio yn 1468; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.
O 1461 hyd 1468 daliodd Dafydd ap Ieuan y castell yn gadarnle mawr olaf plaid Lancaster, a dywedir mai’r gwarchae hir a ysbrydolodd y gân Gwŷr Harlech. Yn yr 1480au roedd Harlech yn gadarnle i Harri Tudur.FfynonellauHarlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289, gyda James o St George yn feistr; daliodd allan drwy wrthryfel Madog ap Llywelyn, gan gael bwyd o’r môr drwy borth y dŵr; cymerodd Owain Glyndŵr ef ddiwedd 1404, a daeth yn gartref iddo, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys; cynhaliodd senedd yno ym mis Awst 1405; fe’i hailgipiwyd ym mis Chwefror 1409; yn Rhyfeloedd y Rhosynnau daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, y cadarnle mawr olaf yn eu dwylo, nes ildio yn 1468; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.Men of Harlech ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir yn draddodiadol ei bod yn sôn am y gwarchae saith mlynedd ar gastell Harlech rhwng 1461 a 1468, pan ddaliodd y cwnstabl Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster ac y gwrthsafodd y gwarchodlu’r gwarchae hiraf y gwyddys amdano yn hanes Ynysoedd Prydain; argraffwyd yr alaw gyntaf yn 1794, yn The Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards, fel ‘Gorhoffedd Gwŷr Harlech’; ymddangosodd geiriau Cymraeg gan Dalhaiarn yn 1862 a chan Geiriog yn 1873.Harlech ↗Wikipedia (Saesneg)Harlech, tref yng Ngwynedd ar Fae Tremadog; yn ail gainc y Mabinogi Harlech yw ‘llys Bendigeidfran, brawd Branwen a brenin Ynys y Cedyrn’; cipiodd Owain Glyndŵr, ‘y Cymro olaf i hawlio teitl Tywysog Cymru’, y castell, ac yn yr 1480au roedd yn gadarnle i Harri Tudur; yn ôl traddodiad mae’r gân Gwŷr Harlech yn sôn am y gwarchae saith mlynedd yn 1461–1468; bu Coleg Harlech yn y dref o 1927 hyd 2017, ac fe’i gelwid yn ‘goleg yr ail gyfle’; Clwb Golff Brenhinol Dewi Sant.
Mae grisiau o 127 o risiau’n rhedeg o’r castell i lawr at ei hen borth dŵr, o’r dyddiau pan gyrhaeddai’r môr y graig. Ganed Ellis Wynne, awdur y clasur Cymraeg Gweledigaetheu y Bardd Cwsc, yn Lasynys ger y dref yn 1671, a bu Coleg Harlech, ‘coleg yr ail gyfle’, yn dysgu yma o 1927 hyd 2017.FfynonellauHarlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Harlech, castell canoloesol rhestredig Gradd I ar fryncyn creigiog ger Môr Iwerddon, a godwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289 am tua £8,190; consentrig, o dywodfaen llwydwyrdd lleol, â phorthdy anferth; deuai’r môr yn llawer nes ar un adeg, ac mae porth dŵr a grisiau o 127 o risiau’n arwain i lawr at yr hen draethlin, fel y gellid cyflenwi’r castell o’r môr; yn 1286 roedd y gweithlu’n cynnwys 546 o labrwyr, 115 o chwarelwyr, 30 o ofaint, 22 o seiri coed a 227 o seiri maen, dan James o St George, a fu’n gwnstabl o 1290 hyd 1293; ddiwedd 1404 daeth i ddwylo Owain Glyndŵr a bu’n gartref, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd, a chynhaliodd ei ail senedd yno ym mis Awst 1405; rhwng 1461 a 1468 daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, a daeth yn gadarnle mawr olaf Lancaster; glaniodd Siasbar Tudur yno gyda milwyr o Ffrainc yn 1468; credir i’r gwarchae ysbrydoli’r gân Gwŷr Harlech; yn y Rhyfel Cartref hwn oedd y gaer frenhinol olaf ar y tir mawr i ildio, ar 15 Mawrth 1647; fe’i paentiwyd gan Cotman, Sandby, Turner a Varley; yn 1343 roedd ei dyrau mewnol yn cynnwys Le Wedercoktour, a elwid erbyn 1564 yn Dŵr Bronwen; yng ngofal Cadw, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986, a chyfrifa UNESCO ef ymhlith enghreifftiau gorau Ewrop o bensaernïaeth filwrol diwedd y 13eg a dechrau’r 14eg ganrif; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Harlech yn Saesneg hefyd.Ellis Wynne ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 7 Mawrth 1671 yn Lasynys Fawr ger Harlech; yng Ngholeg Iesu, Rhydychen, o 1692; ordeiniwyd yn offeiriad yn 1704; addaswyd y Gweledigaetheu, a gyhoeddwyd gyntaf yn Llundain yn 1703, o fersiwn Saesneg Syr Roger L’Estrange o Sueños Quevedo, a rhoddant ddarluniau ffyrnig o ddrygau’r oes; mae’r llyfr yn glasur Cymraeg; ar yr wynebddalen mae Y Rhann Gyntaf; rhoddodd hefyd Holy Living Jeremy Taylor yn Gymraeg yn 1701, ac ysgrifennodd emynau.Harlech ↗Wikipedia (Saesneg)Harlech, tref yng Ngwynedd ar Fae Tremadog; yn ail gainc y Mabinogi Harlech yw ‘llys Bendigeidfran, brawd Branwen a brenin Ynys y Cedyrn’; cipiodd Owain Glyndŵr, ‘y Cymro olaf i hawlio teitl Tywysog Cymru’, y castell, ac yn yr 1480au roedd yn gadarnle i Harri Tudur; yn ôl traddodiad mae’r gân Gwŷr Harlech yn sôn am y gwarchae saith mlynedd yn 1461–1468; bu Coleg Harlech yn y dref o 1927 hyd 2017, ac fe’i gelwid yn ‘goleg yr ail gyfle’; Clwb Golff Brenhinol Dewi Sant.
Merch Owain Glyndŵr, a rannodd berygl rhyfel ei thad ac a fu farw’n garcharor yn Llundain. Saif cofeb iddi yn Ninas Llundain.
Catrin GlyndŵrTywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain GlyndŵrAr grib unig uwchben Harlech, gosodir cylch o feini ar ogwydd o amgylch carnedd gladdu, fel coron ddrain.
Bryn Cader FanerMae traddodiad Cymru, yn y trioedd a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology, yn dal i Frân Fendigaid, tad Caradog, dreulio saith mlynedd yn Rhufain yn wystl dros ei fab a dod adref â ffydd Crist i’r Cymry.
Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o RufainMae Edward I yn dechrau codi Conwy, Caernarfon a Harlech. Daw Statud Rhuddlan yn 1284.
Cylch haearn EdwardCyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.
Gwrthryfel GlyndŵrMae Owain Glyndŵr yn cipio cestyll mawr Harlech ac Aberystwyth. Daw Harlech yn llys ac yn gartref iddo.
Harlech ac AberystwythHarlech yw’r castell Lancastraidd olaf i ildio yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, ar ôl gwarchae saith mlynedd a gofir yn y gân ‘Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech’.
Gwarchae HarlechEnwir Caernarfon, Conwy, Harlech a Biwmares yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.
Y cestyll yn Safle Treftadaeth y BydYn yr etholiad cyntaf i’r Senedd fwy, mae Plaid Cymru yn ennill 43 o’r 96 sedd ac yn dod yn blaid fwyaf am y tro cyntaf. Daw Rhun ap Iorwerth yn Brif Weinidog ar y llywodraeth Gymreig gyntaf dan arweiniad plaid sy’n ceisio annibyniaeth. Dywed cefnogwyr mai dyma’r tro cyntaf ers senedd-dai Owain Glyndŵr ym Machynlleth yn 1404 ac yn Harlech yn 1405 i Gymru gael ei llywodraethu gan fudiad cwbl Gymreig.
Plaid Cymru yn arwain CymruFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf