Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. early 6th century

Cadwallon Lawhir

Brenin Gwynedd, ŵyr Cunedda a thad Maelgwn Gwynedd. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel y brenin a yrrodd y gwladfawyr Gwyddelig allan o Ynys Môn.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. early 6th century (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif) Brenin Gwynedd, tad Maelgwn Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Aberffraw, llys brenhinol brenhinoedd Gwynedd
Aberffraw, llys brenhinol brenhinoedd Gwynedd · Llun: Wikimedia Commons · Chris Heaton, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Cadwallon Lawhir: Cadwallon ‘Law Hir’

Cadwallon Lawhir

  • Cadwallon ei enw ei hun
  • Law llawo llaw (treiglad meddal: ll → l)
  • hir hir

Cadwallon Lawhir oedd brenin Gwynedd a orffennodd y gwaith a ddechreuodd ei daid Cunedda. Tua’r flwyddyn 500, yn y blynyddoedd wedi buddugoliaeth Arthur ym Maddon, gyrrodd yr olaf o’r gwladfawyr Gwyddelig allan o Fôn, ac o’i ddydd ef Môn oedd calon teyrnas Gwynedd. Ef oedd tad Maelgwn Gwynedd, y brenin mawr.

TeyrnasoddTua 500 hyd 534
TeyrnasGwynedd
Ei dadEinion Yrth ap Cunedda
Ei fabMaelgwn Gwynedd
Ei lysLlys Caswallon, Llaneilian, efallai

Ŵyr Cunedda#

Roedd Cadwallon yn fab i Einion Yrth, un o feibion Cunedda Wledig, ac i Brawst, merch Deithlyn. Daeth yn frenin pan fu farw ei dad tua’r flwyddyn 500 a theyrnasodd hyd 534. Mae traddodiad Cymru yn gosod ei deyrnasiad ychydig ar ôl brwydr Mynydd Baddon a buddugoliaeth fawr Arthur dros y Saeson.

Ennill Môn#

Roedd Cunedda a’i feibion wedi gyrru’r Gwyddelod allan o’r rhan fwyaf o Wynedd, ond ym Môn daliai gwladfawyr Gwyddelig eu tir dan arweinydd o’r enw Serigi Wyddel. Arweiniodd Cadwallon wŷr Gwynedd yn eu herbyn. Dywed un traddodiad iddo ef a’i fyddin gloi eu traed wrth eu gwartholion, fel na ellid temtio’r un ohonynt i droi a ffoi. Ymladdwyd y frwydr olaf yng Ngherrig y Gwyddyl, neu Lan y Gwyddyl, ger Caergybi, a gyrrwyd y Gwyddelod o’r ynys am byth. O hynny ymlaen Môn oedd rhan gyfoethocaf a phwysicaf teyrnas Gwynedd.

Y llaw hir#

Ystyr ei lysenw, Lawhir, yw ‘llaw hir’. Gall sôn am gyrhaeddiad hir ei deyrnasiad, neu am freichiau hir yn wir. Dywedodd Iolo Goch, bardd mawr y bedwaredd ganrif ar ddeg, y gallai Cadwallon godi carreg o’r llawr i ladd brân heb blygu ei gefn, am fod ei fraich yn cyrraedd i lawr at y llawr.

Llys Caswallon#

Mewn cae ger Mynydd Eilian, yng nghornel ogledd-ddwyreiniol Môn, nododd map yr Arolwg Ordnans 1889 le o’r enw Llys Caswallon, a chysylltai’r hynafiaethwyr ef ers tro â Chadwallon Lawhir. Erbyn yr ugeinfed ganrif ni ellid gweld dim yno. Yna yn 2009 cafodd arolwg geoffisegol dan y ddaear sylfeini adeilad petryal o fewn clostir, o’r Oesoedd Canol cynnar yn bur debyg, fel y gall yr hen draddodiad am ei lys fod yn wir wedi’r cyfan.

Tad Maelgwn#

Mab Cadwallon oedd Maelgwn Gwynedd, a deyrnasodd ar ei ôl a dod yn frenin cryfaf y Brythoniaid yn ei ddydd, ‘draig yr ynys’, a thrwy Faelgwn teyrnasodd tŷ Cunedda yng Ngwynedd am dri chan mlynedd.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf