Aberffraw, llys brenhinol brenhinoedd Gwynedd · Llun: Wikimedia Commons · Chris Heaton, CC BY-SA 2.0
Ystyr yr enw
Cadwallon Lawhir: Cadwallon ‘Law Hir’
Cadwallon Lawhir
Cadwallonei enw ei hun
Lawllawo llaw (treiglad meddal: ll → l)
hirhir
2 munud o ddarllen
Cadwallon Lawhir oedd brenin Gwynedd a orffennodd y gwaith a ddechreuodd ei daid Cunedda. Tua’r flwyddyn 500, yn y blynyddoedd wedi buddugoliaeth Arthur ym Maddon, gyrrodd yr olaf o’r gwladfawyr Gwyddelig allan o Fôn, ac o’i ddydd ef Môn oedd calon teyrnas Gwynedd. Ef oedd tad Maelgwn Gwynedd, y brenin mawr.FfynonellauCadwallon Lawhir ap Einion ↗Wikipedia (Saesneg)Cadwallon Lawhir ap Einion (tua 460 hyd tua 534), Cadwallon I i rai haneswyr, brenin Gwynedd tua 500; mab Einion Yrth ap Cunedda a Phrawst ferch Deithlyn; credir yn aml iddo deyrnasu o farw ei dad tua 500 hyd 534; priodolir iddo yrru’r olaf o’r gwladfawyr Gwyddelig o Fôn; yn ôl un traddodiad clymodd ef a’i fyddin eu traed wrth eu gwartholion â chloeon rhag cael eu temtio i ffoi; ei wrthwynebydd, arweinydd Gwyddelod Môn, oedd Serigi Wyddel yn ôl y sôn, ac ymladdwyd y frwydr olaf yng Ngherrig y Gwyddyl neu Lan y Gwyddyl ger Caergybi; gall Lawhir olygu breichiau hir neu gyrhaeddiad ei deyrnasiad, a dywed y bardd Iolo Goch y gallai godi carreg o’r llawr i ladd brân heb blygu ei gefn, am fod ei fraich mor hir â’i ystlys at y llawr; tad Maelgwn; cysylltwyd ef ers tro gan hynafiaethwyr â Llys Caswallon, a nodwyd ar fap yr Arolwg Ordnans 1889 mewn cae ger Mynydd Eilian yn Llaneilian, Môn, lle cafodd arolwg geoffisegol yn 2009 sylfeini adeilad petryal o fewn clostir, o’r Oesoedd Canol cynnar yn bur debyg.Cadwallon Lawhir ↗Wicipedia CymraegCadwallon ap Einion (460? hyd 534), a adwaenir fel Cadwallon Lawhir, brenin Gwynedd; yn ôl y traddodiad teyrnasai ychydig ar ôl brwydr Mynydd Baddon, a ddyddir rhwng 490 a 510, a buddugoliaeth Arthur dros y Saeson; ei brif orchest oedd gorchfygu’r Gwyddelod a oedd wedi ymsefydlu ar Ynys Môn, ac wedi hyn daeth yr ynys yn rhan bwysig iawn o deyrnas Gwynedd; cafodd yr enw Lawhir, mae’n ymddangos, am fod ganddo freichiau anarferol o hir, a dywed Iolo Goch y gallai godi carreg o’r llawr i ladd brân heb blygu ei gefn; fe’i dilynwyd ar yr orsedd gan ei fab Maelgwn Gwynedd.
Roedd Cadwallon yn fab i Einion Yrth, un o feibion Cunedda Wledig, ac i Brawst, merch Deithlyn. Daeth yn frenin pan fu farw ei dad tua’r flwyddyn 500 a theyrnasodd hyd 534. Mae traddodiad Cymru yn gosod ei deyrnasiad ychydig ar ôl brwydr Mynydd Baddon a buddugoliaeth fawr Arthur dros y Saeson.FfynonellauCadwallon Lawhir ap Einion ↗Wikipedia (Saesneg)Cadwallon Lawhir ap Einion (tua 460 hyd tua 534), Cadwallon I i rai haneswyr, brenin Gwynedd tua 500; mab Einion Yrth ap Cunedda a Phrawst ferch Deithlyn; credir yn aml iddo deyrnasu o farw ei dad tua 500 hyd 534; priodolir iddo yrru’r olaf o’r gwladfawyr Gwyddelig o Fôn; yn ôl un traddodiad clymodd ef a’i fyddin eu traed wrth eu gwartholion â chloeon rhag cael eu temtio i ffoi; ei wrthwynebydd, arweinydd Gwyddelod Môn, oedd Serigi Wyddel yn ôl y sôn, ac ymladdwyd y frwydr olaf yng Ngherrig y Gwyddyl neu Lan y Gwyddyl ger Caergybi; gall Lawhir olygu breichiau hir neu gyrhaeddiad ei deyrnasiad, a dywed y bardd Iolo Goch y gallai godi carreg o’r llawr i ladd brân heb blygu ei gefn, am fod ei fraich mor hir â’i ystlys at y llawr; tad Maelgwn; cysylltwyd ef ers tro gan hynafiaethwyr â Llys Caswallon, a nodwyd ar fap yr Arolwg Ordnans 1889 mewn cae ger Mynydd Eilian yn Llaneilian, Môn, lle cafodd arolwg geoffisegol yn 2009 sylfeini adeilad petryal o fewn clostir, o’r Oesoedd Canol cynnar yn bur debyg.Cadwallon Lawhir ↗Wicipedia CymraegCadwallon ap Einion (460? hyd 534), a adwaenir fel Cadwallon Lawhir, brenin Gwynedd; yn ôl y traddodiad teyrnasai ychydig ar ôl brwydr Mynydd Baddon, a ddyddir rhwng 490 a 510, a buddugoliaeth Arthur dros y Saeson; ei brif orchest oedd gorchfygu’r Gwyddelod a oedd wedi ymsefydlu ar Ynys Môn, ac wedi hyn daeth yr ynys yn rhan bwysig iawn o deyrnas Gwynedd; cafodd yr enw Lawhir, mae’n ymddangos, am fod ganddo freichiau anarferol o hir, a dywed Iolo Goch y gallai godi carreg o’r llawr i ladd brân heb blygu ei gefn; fe’i dilynwyd ar yr orsedd gan ei fab Maelgwn Gwynedd.Cunedda Wledig (fl. 450?), British prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl Achau’r Saeson a geir mewn rhai llawysgrifau o Nennius, a gyfrifir gan nifer o ysgolheigion yn rhai o’r seithfed ganrif, daeth Cunedag, hynafiad Maelgwn Gwynedd, gyda’i wyth mab o Fanaw Gododdin yn y gogledd, 146 o flynyddoedd cyn i Faelgwn deyrnasu, a gyrru’r Gwyddelod gyda lladdfa fawr iawn o Wynedd, fel na ddychwelasant byth; mae achau’r ddegfed ganrif yn ei gysylltu â Maelgwn, yn rhoi enwau naw mab, ac yn ei wneud yn fab Edern ap Padarn Beisrudd ap Tegid; ymddengys fod yr hanesion hyn yn adrodd stori wir; mae’r enw’n mynd yn ôl i Counodagos, ‘arglwydd da’, tra bo Eternus, Paternus a Tacitus yn awgrymu cefndir Rhufeinig dros sawl cenhedlaeth, a gall Peisrudd, ‘mantell ysgarlad’, ddangos swydd uchel yn yr ymerodraeth; mae enwau’r rhan fwyaf o’r meibion yn fyw yn y tiroedd rhwng Dyfrdwy a Theifi: Rhufon yn Rhufoniog, Dunod yn Nunoding, Ceredig yng Ngheredigion, Afloeg yn Afloegion yn Llŷn, Dogfael yn Nogfeiling yn Nyffryn Clwyd ac Edern yn Edeirnion; bu farw Tybion, yr hynaf, ym Manaw Gododdin, ond roedd ei fab Meirion yn arglwydd Meirionnydd; Einion Yrth sy’n cwblhau’r rhif, a’i fab Cadwallon Lawhir a orchfygodd Wyddelod Môn yn derfynol; gosododd pennaeth Cristnogol Brythonig o lannau Forth sylfaen Gwynedd yr Oesoedd Canol; awgrymwyd iddo ddod i’r de drwy gynllun Stilicho ychydig cyn 400; mae enwau pedwar o’r meibion yn gyffredin mewn cylchoedd Cristnogol yr oes; mae’r teitl Gwledig, ‘rheolwr’, yn awgrymu tywysog ag awdurdod arbennig, Rhufeinig efallai; ceir yr enw yn Allt Cunedda ger Cydweli, ac fe’i rhoddwyd i fab i Gadwallon ap Gruffudd ap Cynan; mae’r gerdd Marwnad Cunedda yn Llyfr Taliesin.
Roedd Cunedda a’i feibion wedi gyrru’r Gwyddelod allan o’r rhan fwyaf o Wynedd, ond ym Môn daliai gwladfawyr Gwyddelig eu tir dan arweinydd o’r enw Serigi Wyddel. Arweiniodd Cadwallon wŷr Gwynedd yn eu herbyn. Dywed un traddodiad iddo ef a’i fyddin gloi eu traed wrth eu gwartholion, fel na ellid temtio’r un ohonynt i droi a ffoi. Ymladdwyd y frwydr olaf yng Ngherrig y Gwyddyl, neu Lan y Gwyddyl, ger Caergybi, a gyrrwyd y Gwyddelod o’r ynys am byth. O hynny ymlaen Môn oedd rhan gyfoethocaf a phwysicaf teyrnas Gwynedd.FfynonellauCadwallon Lawhir ap Einion ↗Wikipedia (Saesneg)Cadwallon Lawhir ap Einion (tua 460 hyd tua 534), Cadwallon I i rai haneswyr, brenin Gwynedd tua 500; mab Einion Yrth ap Cunedda a Phrawst ferch Deithlyn; credir yn aml iddo deyrnasu o farw ei dad tua 500 hyd 534; priodolir iddo yrru’r olaf o’r gwladfawyr Gwyddelig o Fôn; yn ôl un traddodiad clymodd ef a’i fyddin eu traed wrth eu gwartholion â chloeon rhag cael eu temtio i ffoi; ei wrthwynebydd, arweinydd Gwyddelod Môn, oedd Serigi Wyddel yn ôl y sôn, ac ymladdwyd y frwydr olaf yng Ngherrig y Gwyddyl neu Lan y Gwyddyl ger Caergybi; gall Lawhir olygu breichiau hir neu gyrhaeddiad ei deyrnasiad, a dywed y bardd Iolo Goch y gallai godi carreg o’r llawr i ladd brân heb blygu ei gefn, am fod ei fraich mor hir â’i ystlys at y llawr; tad Maelgwn; cysylltwyd ef ers tro gan hynafiaethwyr â Llys Caswallon, a nodwyd ar fap yr Arolwg Ordnans 1889 mewn cae ger Mynydd Eilian yn Llaneilian, Môn, lle cafodd arolwg geoffisegol yn 2009 sylfeini adeilad petryal o fewn clostir, o’r Oesoedd Canol cynnar yn bur debyg.Cadwallon Lawhir ↗Wicipedia CymraegCadwallon ap Einion (460? hyd 534), a adwaenir fel Cadwallon Lawhir, brenin Gwynedd; yn ôl y traddodiad teyrnasai ychydig ar ôl brwydr Mynydd Baddon, a ddyddir rhwng 490 a 510, a buddugoliaeth Arthur dros y Saeson; ei brif orchest oedd gorchfygu’r Gwyddelod a oedd wedi ymsefydlu ar Ynys Môn, ac wedi hyn daeth yr ynys yn rhan bwysig iawn o deyrnas Gwynedd; cafodd yr enw Lawhir, mae’n ymddangos, am fod ganddo freichiau anarferol o hir, a dywed Iolo Goch y gallai godi carreg o’r llawr i ladd brân heb blygu ei gefn; fe’i dilynwyd ar yr orsedd gan ei fab Maelgwn Gwynedd.
Ystyr ei lysenw, Lawhir, yw ‘llaw hir’. Gall sôn am gyrhaeddiad hir ei deyrnasiad, neu am freichiau hir yn wir. Dywedodd Iolo Goch, bardd mawr y bedwaredd ganrif ar ddeg, y gallai Cadwallon godi carreg o’r llawr i ladd brân heb blygu ei gefn, am fod ei fraich yn cyrraedd i lawr at y llawr.FfynonellauCadwallon Lawhir ap Einion ↗Wikipedia (Saesneg)Cadwallon Lawhir ap Einion (tua 460 hyd tua 534), Cadwallon I i rai haneswyr, brenin Gwynedd tua 500; mab Einion Yrth ap Cunedda a Phrawst ferch Deithlyn; credir yn aml iddo deyrnasu o farw ei dad tua 500 hyd 534; priodolir iddo yrru’r olaf o’r gwladfawyr Gwyddelig o Fôn; yn ôl un traddodiad clymodd ef a’i fyddin eu traed wrth eu gwartholion â chloeon rhag cael eu temtio i ffoi; ei wrthwynebydd, arweinydd Gwyddelod Môn, oedd Serigi Wyddel yn ôl y sôn, ac ymladdwyd y frwydr olaf yng Ngherrig y Gwyddyl neu Lan y Gwyddyl ger Caergybi; gall Lawhir olygu breichiau hir neu gyrhaeddiad ei deyrnasiad, a dywed y bardd Iolo Goch y gallai godi carreg o’r llawr i ladd brân heb blygu ei gefn, am fod ei fraich mor hir â’i ystlys at y llawr; tad Maelgwn; cysylltwyd ef ers tro gan hynafiaethwyr â Llys Caswallon, a nodwyd ar fap yr Arolwg Ordnans 1889 mewn cae ger Mynydd Eilian yn Llaneilian, Môn, lle cafodd arolwg geoffisegol yn 2009 sylfeini adeilad petryal o fewn clostir, o’r Oesoedd Canol cynnar yn bur debyg.Cadwallon Lawhir ↗Wicipedia CymraegCadwallon ap Einion (460? hyd 534), a adwaenir fel Cadwallon Lawhir, brenin Gwynedd; yn ôl y traddodiad teyrnasai ychydig ar ôl brwydr Mynydd Baddon, a ddyddir rhwng 490 a 510, a buddugoliaeth Arthur dros y Saeson; ei brif orchest oedd gorchfygu’r Gwyddelod a oedd wedi ymsefydlu ar Ynys Môn, ac wedi hyn daeth yr ynys yn rhan bwysig iawn o deyrnas Gwynedd; cafodd yr enw Lawhir, mae’n ymddangos, am fod ganddo freichiau anarferol o hir, a dywed Iolo Goch y gallai godi carreg o’r llawr i ladd brân heb blygu ei gefn; fe’i dilynwyd ar yr orsedd gan ei fab Maelgwn Gwynedd.
Mewn cae ger Mynydd Eilian, yng nghornel ogledd-ddwyreiniol Môn, nododd map yr Arolwg Ordnans 1889 le o’r enw Llys Caswallon, a chysylltai’r hynafiaethwyr ef ers tro â Chadwallon Lawhir. Erbyn yr ugeinfed ganrif ni ellid gweld dim yno. Yna yn 2009 cafodd arolwg geoffisegol dan y ddaear sylfeini adeilad petryal o fewn clostir, o’r Oesoedd Canol cynnar yn bur debyg, fel y gall yr hen draddodiad am ei lys fod yn wir wedi’r cyfan.FfynhonnellCadwallon Lawhir ap Einion ↗Wikipedia (Saesneg)Cadwallon Lawhir ap Einion (tua 460 hyd tua 534), Cadwallon I i rai haneswyr, brenin Gwynedd tua 500; mab Einion Yrth ap Cunedda a Phrawst ferch Deithlyn; credir yn aml iddo deyrnasu o farw ei dad tua 500 hyd 534; priodolir iddo yrru’r olaf o’r gwladfawyr Gwyddelig o Fôn; yn ôl un traddodiad clymodd ef a’i fyddin eu traed wrth eu gwartholion â chloeon rhag cael eu temtio i ffoi; ei wrthwynebydd, arweinydd Gwyddelod Môn, oedd Serigi Wyddel yn ôl y sôn, ac ymladdwyd y frwydr olaf yng Ngherrig y Gwyddyl neu Lan y Gwyddyl ger Caergybi; gall Lawhir olygu breichiau hir neu gyrhaeddiad ei deyrnasiad, a dywed y bardd Iolo Goch y gallai godi carreg o’r llawr i ladd brân heb blygu ei gefn, am fod ei fraich mor hir â’i ystlys at y llawr; tad Maelgwn; cysylltwyd ef ers tro gan hynafiaethwyr â Llys Caswallon, a nodwyd ar fap yr Arolwg Ordnans 1889 mewn cae ger Mynydd Eilian yn Llaneilian, Môn, lle cafodd arolwg geoffisegol yn 2009 sylfeini adeilad petryal o fewn clostir, o’r Oesoedd Canol cynnar yn bur debyg.
Mab Cadwallon oedd Maelgwn Gwynedd, a deyrnasodd ar ei ôl a dod yn frenin cryfaf y Brythoniaid yn ei ddydd, ‘draig yr ynys’, a thrwy Faelgwn teyrnasodd tŷ Cunedda yng Ngwynedd am dri chan mlynedd.FfynonellauCadwallon Lawhir ↗Wicipedia CymraegCadwallon ap Einion (460? hyd 534), a adwaenir fel Cadwallon Lawhir, brenin Gwynedd; yn ôl y traddodiad teyrnasai ychydig ar ôl brwydr Mynydd Baddon, a ddyddir rhwng 490 a 510, a buddugoliaeth Arthur dros y Saeson; ei brif orchest oedd gorchfygu’r Gwyddelod a oedd wedi ymsefydlu ar Ynys Môn, ac wedi hyn daeth yr ynys yn rhan bwysig iawn o deyrnas Gwynedd; cafodd yr enw Lawhir, mae’n ymddangos, am fod ganddo freichiau anarferol o hir, a dywed Iolo Goch y gallai godi carreg o’r llawr i ladd brân heb blygu ei gefn; fe’i dilynwyd ar yr orsedd gan ei fab Maelgwn Gwynedd.On the Ruin of Britain, chapters 31 and 33 to 36 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles, ar roman-britain.co.uk (Saesneg)Pennod 31: Gwrthefyr, teyrn y Demetae, mab annheilwng i frenin da. Pennod 33: Maelgwn, draig yr ynys, uwch na bron holl frenhinoedd Prydain, haelach ei rodd. Pennod 34: oni thyngaist dy fod yn fynach am byth? Pennod 36: athro coeth bron holl Brydain.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.