Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. mid 6th century

Gwrthefyr

Brenin Dyfed, a enwir gan Gildas, y mae ei garreg goffa, ag arysgrif mewn Lladin ac ogam a’r teitl Rhufeinig Protector, yn un o drysorau Amgueddfa Caerfyrddin.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. mid 6th century (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif) Brenin Dyfed, ‘yr Amddiffynnwr’ Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Ei garreg goffa ei hun: MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS, o hen ddarlun
Ei garreg goffa ei hun: MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS, o hen ddarlun · Llun: Wikimedia Commons · Edward Laws, Parth cyhoeddus

Gwrthefyr, Voteporix yr Amddiffynnwr, oedd brenin Dyfed yn nyddiau Maelgwn Gwynedd, ac mae ei garreg goffa’n un o drysorau mawr Cymru gynnar. Fe’i cafwyd yn 1895 ger eglwys Castell Dwyran yn Sir Gaerfyrddin, ac mae’n dwyn ei enw ddwywaith, mewn llythrennau Lladin ac mewn ogam, dan groes Gristnogol, ac yn ei alw wrth y teitl Rhufeinig balch Protector. Yn Hanes Sieffre o Fynwy ef yw’r brenin a yrrodd lynges fawr o Saeson o draethau Prydain.

PrydDechrau i ganol y chweched ganrif
TeyrnasDyfed
Ei dadAergol Lawhir
TeitlProtector, Amddiffynnwr
Ei garregAmgueddfa Sir Gâr, Abergwili

Brenin y Demetae#

Rheolai Gwrthefyr Ddyfed, gwlad y Demetae, a gynhwysai’r rhan fwyaf o’r hyn sydd heddiw’n Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin. Roedd yn gyfoeswr i Faelgwn Gwynedd, ac mae Gildas, a ysgrifennai yn eu hoes, yn ei enwi’n rheolwr y Demetae ac yn galw ei dad yn frenin da. Mae ganddo lawer o enwau: Vortiporius yn Gildas, Guortepir yn yr hen achau Cymraeg, Gwrdeber neu Gwerthefyr yn y Gymraeg Canol, a Voteporix ar ei garreg ei hun. Ni ddylid ei gymysgu â’r Gwrthefyr arall, mab Gwrtheyrn, a eilw Sieffre yn Vortimer.

Llinach frenhinol o Frythoniaid a Gwyddelod#

Mae’r achau’n ei wneud yn fab i Aergol Lawhir fab Triffyn Farfog, ac yn dad i Gyngar. Cofid ei linach yn Iwerddon hefyd: mae’r chwedl Wyddelig am Alltudio’r Déisi, o’r wythfed ganrif, yn olrhain brenhinoedd Dyfed ymhlith y Déisi a groesodd y môr i ymsefydlu yno, ac yn rhoi ei enw fel Gartbuir.

Carreg yr Amddiffynnwr#

Yn 1895 cafwyd carreg yng Ngwarmacwydd, ger eglwys Castell Dwyran ger Abernant yn Sir Gaerfyrddin, wrth ymyl dôl o’r enw Parc yr Eglwys. Ar ei hwyneb mae croes Gristnogol, a chyda hi’r geiriau Lladin:

MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS. Coffadwriaeth Voteporix yr Amddiffynnwr.

Carreg Castell Dwyran

I lawr yr ymyl, yn llythrennau rhicyn yr ogam, mae’r un enw yn ei ffurf Wyddeleg, Votecorigas. Gall y teitl Protector fod yn anrhydedd a roddwyd unwaith i’w gyndadau gan yr ymerodraeth Rufeinig ac a gadwyd gan y teulu ar hyd y cenedlaethau, arwydd o falchder brenhinoedd Dyfed yn eu gorffennol Rhufeinig. Mae Henry Lewis ac eraill yn dal bod y garreg yn dangos mai Voteporix yw gwir ffurf Gymraeg gynnar ei enw. Rhoddwyd y garreg i Amgueddfa Sir Gaerfyrddin yn 1921, ac mae’n sefyll yn Abergwili heddiw.

Buddugwr dros y Saeson#

Yn Hanes Brenhinoedd Prydain gan Sieffre o Fynwy, mae Gwrthefyr yn frenin Prydain gyfan. Pan goronwyd ef, cododd y Saeson yn ei erbyn a dwyn llynges fawr o’u cydwladwyr o’r Almaen, ond gorchfygodd hwy, ac wedyn teyrnasodd ar y wlad mewn heddwch. Teitl pennod Sieffre yw ‘Gwrthefyr, wedi’i gyhoeddi’n frenin, yn gorchfygu’r Saeson’, a chopïwyd fersiwn Cymraeg y stori i’r Myvyrian Archaiology yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf