Tudalen o Lyfr Taliesin, sy’n cadw cân Taliesin i foli Cynan Garwyn · Llun: Wikimedia Commons · National Library of Wales, photograph Bahatur, CC BY-SA 4.0
Ystyr yr enw
Cynan Garwyn: Cynan ‘Garwyn’, y cerbyd gwyn yn ôl y darlleniad arferol (car + gwyn)
Cynan Garwyn
Cynanei enw ei hun
Garcar, cerbydo car (treiglad meddal: c → g)
wyngwyno gwyn (treiglad meddal: g → –)
2 munud o ddarllen
Cynan Garwyn oedd brenin Powys yn ail hanner y chweched ganrif, mab Brochwel Ysgithrog ac arweinydd rhyfel yr atseiniai ei glod drwy’r holl deyrnasoedd Cymreig. Canodd Taliesin ei glod yn Trawsganu Cynan Garwyn, sef, os gwaith Taliesin ei hun ydyw, y gerdd hynaf yn yr iaith Gymraeg. Roedd hefyd yn gyfaill i’r saint, ac yn rhoddwr hael i Sant Beuno.FfynonellauCynan Garwyn ↗Wicipedia CymraegUn o frenhinoedd cynnar teyrnas Powys (bl. ail hanner y chweched ganrif); mab Brochwel Ysgithrog a thad Selyf ap Cynan, a laddwyd ym Mrwydr Caer (tua 615); yr adeg honno ymestynnai ffiniau Powys i’r dwyrain, dros Glawdd Offa heddiw, gan gynnwys rhannau sylweddol o’r Gororau; canodd Taliesin awdl foliant iddo, Trawsganu Cynan Garwyn, ac os dilys yr awduraeth dyma’r gerdd hynaf yn yr iaith Gymraeg; ynddi molir Cynan fel rhyfelwr dewr a ffyrnig; mae Buchedd Cadog yn sôn am gyrch arfaethedig ar Forgannwg gan Gynan, tua 577; ceir cyfeiriadau ato wedyn yn y Trioedd; yn ôl Buchedd Beuno rhoddodd Cynan anrhegion hael i Sant Beuno.Cynan Garwyn ↗Wikipedia (Saesneg)Cynan Garwyn, brenin Powys yng ngogledd-ddwyrain a dwyrain Cymru, a flodeuodd yn ail hanner y chweched ganrif; credir ei fod yn fab i’w ragflaenydd Brochwel Ysgithrog ac Arddun Benasgell, ac yn dad i Selyf Sarffgadau, a’i dilynodd efallai; mae achau diweddarach yn olrhain ei linach i Gadell Ddyrnllug; esbonnir ei lysenw Garwyn, neu Carwyn, fel ‘â’r forddwyd wen’ neu ‘â’r cerbyd gwyn’; fe’i cyferchir mewn cerdd a briodolir i Daliesin, Trawsganu Kynan Garwyn mab Brochfael, a geir gyntaf yn Llyfr Taliesin o’r bedwaredd ganrif ar ddeg ond o’r chweched ganrif efallai, sy’n ei ddangos fel arweinydd rhyfel a arweiniodd lawer o ymgyrchoedd llwyddiannus: ar Wy, yn erbyn gwŷr Gwent, ym Môn, yn Nyfed, Brycheiniog a Chernyw, sef efallai’r Cornovii ym Mhengwern; mae meibion eraill yn cynnwys Eiludd, a dywed rhai achau iddo briodi Gwenwynwyn.
Roedd Cynan yn fab i’r Brenin Brochwel Ysgithrog ac i Arddun Benasgell, merch Pabo Post Prydain, ac yn frawd i Sant Tysilio o Feifod. Mae’r achau diweddarach yn olrhain ei linach yn ôl at Gadell Ddyrnllug. Darllenwyd ei lysenw, Garwyn neu Carwyn, fel ‘â’r forddwyd wen’ neu ‘â’r cerbyd gwyn’.FfynonellauCynan Garwyn ↗Wikipedia (Saesneg)Cynan Garwyn, brenin Powys yng ngogledd-ddwyrain a dwyrain Cymru, a flodeuodd yn ail hanner y chweched ganrif; credir ei fod yn fab i’w ragflaenydd Brochwel Ysgithrog ac Arddun Benasgell, ac yn dad i Selyf Sarffgadau, a’i dilynodd efallai; mae achau diweddarach yn olrhain ei linach i Gadell Ddyrnllug; esbonnir ei lysenw Garwyn, neu Carwyn, fel ‘â’r forddwyd wen’ neu ‘â’r cerbyd gwyn’; fe’i cyferchir mewn cerdd a briodolir i Daliesin, Trawsganu Kynan Garwyn mab Brochfael, a geir gyntaf yn Llyfr Taliesin o’r bedwaredd ganrif ar ddeg ond o’r chweched ganrif efallai, sy’n ei ddangos fel arweinydd rhyfel a arweiniodd lawer o ymgyrchoedd llwyddiannus: ar Wy, yn erbyn gwŷr Gwent, ym Môn, yn Nyfed, Brycheiniog a Chernyw, sef efallai’r Cornovii ym Mhengwern; mae meibion eraill yn cynnwys Eiludd, a dywed rhai achau iddo briodi Gwenwynwyn.Brochwel Ysgithrog ↗Wikipedia (Saesneg)Brochfael Ysgithrog ap Cyngen (bu farw tua 560), brenin Powys yn nwyrain Cymru; cyfieithwyd y llysenw Ysgithrog fel ‘â’r dannedd llygad’, ‘ysgithrog’ neu ‘â’r ysgithr’; mab y Brenin Cyngen Glodrydd a Thudglid ferch Brychan; priododd ag Arddun Benasgell, merch y Brenin Pabo Post Prydain; hwy oedd rhieni’r Brenin Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod.
Yn nyddiau Cynan roedd Powys yn llawer mwy na Phowys y canrifoedd diweddarach. Ymestynnai ei ffiniau i’r dwyrain y tu hwnt i’r llinell lle codwyd Clawdd Offa wedyn, gan gynnwys rhannau mawr o’r Gororau a gwastadedd Hafren, a’i hen lys brenhinol ym Mhengwern, lle saif Amwythig.FfynonellauCynan Garwyn ↗Wicipedia CymraegUn o frenhinoedd cynnar teyrnas Powys (bl. ail hanner y chweched ganrif); mab Brochwel Ysgithrog a thad Selyf ap Cynan, a laddwyd ym Mrwydr Caer (tua 615); yr adeg honno ymestynnai ffiniau Powys i’r dwyrain, dros Glawdd Offa heddiw, gan gynnwys rhannau sylweddol o’r Gororau; canodd Taliesin awdl foliant iddo, Trawsganu Cynan Garwyn, ac os dilys yr awduraeth dyma’r gerdd hynaf yn yr iaith Gymraeg; ynddi molir Cynan fel rhyfelwr dewr a ffyrnig; mae Buchedd Cadog yn sôn am gyrch arfaethedig ar Forgannwg gan Gynan, tua 577; ceir cyfeiriadau ato wedyn yn y Trioedd; yn ôl Buchedd Beuno rhoddodd Cynan anrhegion hael i Sant Beuno.Brochwel Ysgythrog, more correctly ‘Ysgithrog,’ i.e. ‘of the tusks’ (fl. 550), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad y ffigwr amlycaf yn hen linach rheolwyr Powys, gymaint felly nes i’r beirdd alw Powys yn wlad Brochwel; mab Cyngen a thad Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod; syrthiodd ei ŵyr Selyf ap Cynan yn arwain y Cymry ym mrwydr Caer tua 613, felly ni all fod y Brocmail a enwir gan Beda yn y frwydr honno; yn ôl stori Santes Melangell o Bennant, a gefnogir gan Gerallt Gymro, roedd ganddo lys brenhinol yn Amwythig, nad oedd eto yn nwylo’r Mersiaid ac a ddygai’r enw Cymraeg Pengwern.
Credai Syr Ifor Williams i Daliesin ddechrau ei yrfa yng Nghymru yn llys Cynan, a chedwir y gerdd a luniodd i’r brenin, Trawsganu Kynan Garwyn mab Brochfael, yn Llyfr Taliesin. Mae’n moli Cynan fel rhyfelwr dewr a ffyrnig, ac mae’n sôn am ymgyrchoedd y brenin ar draws y wlad: ar Wy, yn erbyn gwŷr Gwent, ym Môn, yn Nyfed a Brycheiniog, ac yn erbyn Cernyw. Os gwaith Taliesin ei hun yw’r gerdd, fel y cred llawer, dyma’r gerdd hynaf sydd wedi goroesi yn Gymraeg.FfynonellauCynan Garwyn ↗Wicipedia CymraegUn o frenhinoedd cynnar teyrnas Powys (bl. ail hanner y chweched ganrif); mab Brochwel Ysgithrog a thad Selyf ap Cynan, a laddwyd ym Mrwydr Caer (tua 615); yr adeg honno ymestynnai ffiniau Powys i’r dwyrain, dros Glawdd Offa heddiw, gan gynnwys rhannau sylweddol o’r Gororau; canodd Taliesin awdl foliant iddo, Trawsganu Cynan Garwyn, ac os dilys yr awduraeth dyma’r gerdd hynaf yn yr iaith Gymraeg; ynddi molir Cynan fel rhyfelwr dewr a ffyrnig; mae Buchedd Cadog yn sôn am gyrch arfaethedig ar Forgannwg gan Gynan, tua 577; ceir cyfeiriadau ato wedyn yn y Trioedd; yn ôl Buchedd Beuno rhoddodd Cynan anrhegion hael i Sant Beuno.Cynan Garwyn ↗Wikipedia (Saesneg)Cynan Garwyn, brenin Powys yng ngogledd-ddwyrain a dwyrain Cymru, a flodeuodd yn ail hanner y chweched ganrif; credir ei fod yn fab i’w ragflaenydd Brochwel Ysgithrog ac Arddun Benasgell, ac yn dad i Selyf Sarffgadau, a’i dilynodd efallai; mae achau diweddarach yn olrhain ei linach i Gadell Ddyrnllug; esbonnir ei lysenw Garwyn, neu Carwyn, fel ‘â’r forddwyd wen’ neu ‘â’r cerbyd gwyn’; fe’i cyferchir mewn cerdd a briodolir i Daliesin, Trawsganu Kynan Garwyn mab Brochfael, a geir gyntaf yn Llyfr Taliesin o’r bedwaredd ganrif ar ddeg ond o’r chweched ganrif efallai, sy’n ei ddangos fel arweinydd rhyfel a arweiniodd lawer o ymgyrchoedd llwyddiannus: ar Wy, yn erbyn gwŷr Gwent, ym Môn, yn Nyfed, Brycheiniog a Chernyw, sef efallai’r Cornovii ym Mhengwern; mae meibion eraill yn cynnwys Eiludd, a dywed rhai achau iddo briodi Gwenwynwyn.Taliesin ↗Wicipedia CymraegUn o’r beirdd cynharaf yn yr iaith Gymraeg, a’r bardd Cymraeg cynharaf y ceir ei destunau ar glawr heddiw; bardd llys i ddau o frenhinoedd y Brythoniaid, Cynan Garwyn o Bowys ac Urien Rheged, brenin Rheged yn yr Hen Ogledd; bu fyw yn ail hanner y chweched ganrif, o’r genhedlaeth ar ôl Aneirin; fe’i henwir gan Nennius gydag Aneirin, Cian, Blwchfardd a Thalhaearn Tad Awen; derbynnir deuddeg testun yn waith dilys iddo, un yn gerdd i Gynan Garwyn o Bowys, a’r gweddill i dri phennaeth o’r Hen Ogledd, Urien Rheged a’i fab Owain, a Gwallawg, brenin Elfed, un o dri brenin a ymladdodd gydag Urien yn erbyn Hussa fab Ida; damcaniaeth Ifor Williams oedd iddo ddechrau ei yrfa yng Nghymru drwy ganu i Gynan Garwyn ym Mhowys, a ymestynnai’r pryd hwnnw i’r dwyrain i rannau o ganolbarth Lloegr heddiw.
Mae Buchedd Sant Beuno yn adrodd i Gynan roi anrhegion hael i’r sant, gan helpu mynach mawr Clynnog yn ei waith. Enwir Cynan hefyd ym Muchedd Sant Cadog, ac yn ddiweddarach yn Nhrioedd Ynys Prydain.FfynhonnellCynan Garwyn ↗Wicipedia CymraegUn o frenhinoedd cynnar teyrnas Powys (bl. ail hanner y chweched ganrif); mab Brochwel Ysgithrog a thad Selyf ap Cynan, a laddwyd ym Mrwydr Caer (tua 615); yr adeg honno ymestynnai ffiniau Powys i’r dwyrain, dros Glawdd Offa heddiw, gan gynnwys rhannau sylweddol o’r Gororau; canodd Taliesin awdl foliant iddo, Trawsganu Cynan Garwyn, ac os dilys yr awduraeth dyma’r gerdd hynaf yn yr iaith Gymraeg; ynddi molir Cynan fel rhyfelwr dewr a ffyrnig; mae Buchedd Cadog yn sôn am gyrch arfaethedig ar Forgannwg gan Gynan, tua 577; ceir cyfeiriadau ato wedyn yn y Trioedd; yn ôl Buchedd Beuno rhoddodd Cynan anrhegion hael i Sant Beuno.
Dilynwyd Cynan yn frenin gan ei fab Selyf ap Cynan, a elwid yn Sarffgadau, a syrthiodd yn arwain y Cymry ym mrwydr Caer tua 615. Mab arall oedd Eiludd. Drwyddynt hwy parhaodd llinach Brochwel a Chynan ym Mhowys.FfynonellauCynan Garwyn ↗Wikipedia (Saesneg)Cynan Garwyn, brenin Powys yng ngogledd-ddwyrain a dwyrain Cymru, a flodeuodd yn ail hanner y chweched ganrif; credir ei fod yn fab i’w ragflaenydd Brochwel Ysgithrog ac Arddun Benasgell, ac yn dad i Selyf Sarffgadau, a’i dilynodd efallai; mae achau diweddarach yn olrhain ei linach i Gadell Ddyrnllug; esbonnir ei lysenw Garwyn, neu Carwyn, fel ‘â’r forddwyd wen’ neu ‘â’r cerbyd gwyn’; fe’i cyferchir mewn cerdd a briodolir i Daliesin, Trawsganu Kynan Garwyn mab Brochfael, a geir gyntaf yn Llyfr Taliesin o’r bedwaredd ganrif ar ddeg ond o’r chweched ganrif efallai, sy’n ei ddangos fel arweinydd rhyfel a arweiniodd lawer o ymgyrchoedd llwyddiannus: ar Wy, yn erbyn gwŷr Gwent, ym Môn, yn Nyfed, Brycheiniog a Chernyw, sef efallai’r Cornovii ym Mhengwern; mae meibion eraill yn cynnwys Eiludd, a dywed rhai achau iddo briodi Gwenwynwyn.Cynan Garwyn ↗Wicipedia CymraegUn o frenhinoedd cynnar teyrnas Powys (bl. ail hanner y chweched ganrif); mab Brochwel Ysgithrog a thad Selyf ap Cynan, a laddwyd ym Mrwydr Caer (tua 615); yr adeg honno ymestynnai ffiniau Powys i’r dwyrain, dros Glawdd Offa heddiw, gan gynnwys rhannau sylweddol o’r Gororau; canodd Taliesin awdl foliant iddo, Trawsganu Cynan Garwyn, ac os dilys yr awduraeth dyma’r gerdd hynaf yn yr iaith Gymraeg; ynddi molir Cynan fel rhyfelwr dewr a ffyrnig; mae Buchedd Cadog yn sôn am gyrch arfaethedig ar Forgannwg gan Gynan, tua 577; ceir cyfeiriadau ato wedyn yn y Trioedd; yn ôl Buchedd Beuno rhoddodd Cynan anrhegion hael i Sant Beuno.Brochwel Ysgythrog, more correctly ‘Ysgithrog,’ i.e. ‘of the tusks’ (fl. 550), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad y ffigwr amlycaf yn hen linach rheolwyr Powys, gymaint felly nes i’r beirdd alw Powys yn wlad Brochwel; mab Cyngen a thad Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod; syrthiodd ei ŵyr Selyf ap Cynan yn arwain y Cymry ym mrwydr Caer tua 613, felly ni all fod y Brocmail a enwir gan Beda yn y frwydr honno; yn ôl stori Santes Melangell o Bennant, a gefnogir gan Gerallt Gymro, roedd ganddo lys brenhinol yn Amwythig, nad oedd eto yn nwylo’r Mersiaid ac a ddygai’r enw Cymraeg Pengwern.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.