Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1527–1609

John Dee

Mab i deulu o Faesyfed, mathemategydd a mordwywr i Elisabeth I, y cyntaf i sôn am ‘Ymerodraeth Brydeinig’, a’i hawlio drwy Fadog.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1527–1609 (wedi’i gofnodi) Mathemategydd Elisabeth I Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
John Dee
John Dee · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Roedd Dr John Dee, ŵyr i Bedo Ddu o Sir Faesyfed, yn un o ddynion mwyaf dysgedig Ewrop: mathemategydd, seryddwr, daearyddwr a mordwywr, cynghorydd ac athro i’r Frenhines Elisabeth I. Cododd lyfrgell fwyaf Lloegr, dysgodd gapteiniaid y mordeithiau darganfod, ac ef oedd y cyntaf i sôn am “Ymerodraeth Brydeinig”.

Ganed13 Gorffennaf 1527, Llundain
Ei deuluO Nant-y-groes, Pilale, Sir Faesyfed
AstudioddCaergrawnt a Louvain
Ei gartrefMortlake, ar lan Tafwys
Ymadrodd enwog“British Empire”
Bu farwRhagfyr 1608

Teulu Dee o Sir Faesyfed#

Ganed John yn Llundain ar 13 Gorffennaf 1527, mab Rowland Dee, gweinydd bonheddig i Harri VIII. Roedd y teulu wedi dod i Lundain tua adeg coroni Harri Tudur, o Nant-y-groes ger Pilale yn Sir Faesyfed, lle roedd ei daid yn Bedo Ddu; daw’r enw Dee ei hun o’r gair Cymraeg du. Cadwodd John ei gysylltiad â’r ardal ar hyd ei oes, a lluniodd ach a olrheiniai ei linach yn ôl at Rodri Mawr.

Cefndryd a chyfeillion Cymreig#

Cymry oedd llawer o’i gyfeillion agosaf, yn eu plith yr Herbertiaid, y gramadegydd Siôn Dafydd Rhys a Morris Kyffin. Ysgrifennodd at ei “Cosen Nicholas ap Meredith” yn Sir Faesyfed, mae ei ddyddiaduron yn sôn yn aml am ei gefndryd Cymreig, a galwai Thomas Jones o Dregaron, Twm Siôn Cati, yn gefnder iddo. Roedd Robert Recorde o Ddinbych-y-pysgod yn gyfaill iddo.

Ysgolhaig ifanc disglair#

Aeth i Goleg St John, Caergrawnt, yn bymtheg oed, ac yn 1546 roedd yn un o gymrodyr cyntaf Coleg newydd y Drindod, lle rhyfeddodd y gynulleidfa at ei chwilen hedegog mewn drama gan Aristophanes. Yn Louvain astudiodd dan Gemma Frisius a daeth yn gyfaill i’r mapwyr mawr Mercator ac Ortelius, ac yn ei ugeiniau darlithiodd ar fathemateg ym Mharis gyda llwyddiant mawr. Gwrthododd ddarlithyddiaethau ym Mharis ac yn Rhydychen.

Llyfrgell fwyaf Lloegr#

Yn 1556 gosododd Dee gerbron y Frenhines Mari gynllun i achub hen lyfrau, llawysgrifau a chofnodion y deyrnas a sefydlu llyfrgell genedlaethol. Pan na dderbyniwyd y cynllun, cododd ei lyfrgell ei hun yn ei dŷ ym Mortlake. Roedd ynddi lawer o gyfrolau Cymraeg, roedd gystal â llyfrgelloedd y prifysgolion, a daeth yn fwyaf Lloegr, yn ganolfan dysg a ddenai ysgolheigion o bell ac agos.

Cynghorydd i’r frenhines#

Pan ddaeth Elisabeth i’r orsedd, daeth Dee yn gynghorydd gwyddonol iddi a dewisodd ddydd ei choroni. Galwai hi ef yn athronydd iddi, ac adwaenai ei phrif weinidogion, Cecil a Walsingham. Dywed rhai iddo lofnodi ei lythyrau at y frenhines â’r rhifolion 007, ac mai ganddo ef y cafodd Ian Fleming y syniad am James Bond.

O’r 1550au hyd y 1570au cynghorai Dee y mordeithiau darganfod, gan ddysgu mordwyo i’r capteiniaid a gosod yr achos dros “Ymerodraeth Brydeinig”, ymadrodd a ddefnyddiodd ef gyntaf. Yn 1577 cyhoeddodd General and Rare Memorials pertayning to the Perfect Arte of Navigation, ei weledigaeth o rym mawr ar y môr.

Euclid yn Saesneg#

Dadleuai ei Ragair Mathemategol dysgedig i’r cyfieithiad Saesneg cyntaf o Euclid, yn 1570, fod mathemateg wrth galon yr holl gelfyddydau a’r gwyddorau. Wedi’i ysgrifennu i ddarllenwyr y tu allan i’r prifysgolion, daeth yn waith a ddarllenwyd fwyaf o’i eiddo. Ysgrifennodd saith deg naw o weithiau i gyd.

Ei flynyddoedd olaf#

Yn 1595 gwnaeth y frenhines ef yn warden y coleg ym Manceinion, lle bu hyd 1604. Bu farw ym mis Rhagfyr 1608, un o feddylwyr mawr ei oes.

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf