Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

d. 1246

Ednyfed Fychan

Prif weinidog Llywelyn Fawr a’i fab Dafydd am dros ddeng mlynedd ar hugain, a chyndad y Tuduriaid.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 1246 (wedi’i gofnodi) Distain Llywelyn Fawr Oes y Tywysogion Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
Enw Ednyfed mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol
Enw Ednyfed mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Ednyfed Fychan: Ednyfed ‘Fychan’

Ednyfed Fychan

  • Ednyfed ei enw ei hun
  • Fychan bychan, yr ieuengafo bychan (treiglad meddal: b → f)

Ednyfed Fychan oedd distain, neu stiward, Gwynedd am ryw ddeng mlynedd ar hugain, prif weinidog Llywelyn Fawr ac yna ei fab Dafydd. Dano ef daeth hen swydd y stiward yn y llys yn rhywbeth tebyg i brif weinidog: arweiniai negeseuon y tywysog, eisteddai fel ei farnwr a safai ar ben ei gyngor. O’i linach ef y daeth Tuduriaid Penmynydd, Owain Tudur a Harri VII.

Bu farw1 Hydref 1246
SwyddDistain Gwynedd, tua 1215 hyd 1246
GwasanaethoddLlywelyn Fawr a Dafydd ap Llywelyn
CartrefLlys Euryn a Rhos Fyneich, yn Rhos
Ei wrageddTangwystl, yna Gwenllian, merch yr Arglwydd Rhys
Ei ddisgynyddionTuduriaid Penmynydd a Harri VII

Gŵr o Ros#

Roedd Ednyfed yn fab i Gynwrig ab Iorwerth, o hen deulu o Ros o gwmpas Abergele a olrheiniai ei linach i Farchudd. Drwy ei fam Angharad roedd yn or-ŵyr i Owain Gwynedd. Yn ôl traddodiad Cymreig enillodd ei fri gyntaf yn ymladd yn erbyn gwŷr Iarll Caer, gan dorri i lawr dri arglwydd o Saeson mewn un bore a gosod eu pennau o flaen Llywelyn, a ganiataodd iddo ddwyn tri phen ar ei arfbais. Ysgrifennodd herodron Harri VII y stori tua 1490, a daeth y tri phen yn arfau Tuduriaid Môn.

Llaw dde’r tywysog#

Tua 1215 dilynodd Ednyfed Wyn ab Ednywain yn ddistain Gwynedd, ac yn haf 1217 mae ar ben rhestr y tystion i un o roddion Llywelyn. Yn 1218 helpodd i lunio Cytundeb Caerwrangon â’r Harri III ifanc, a gadarnhaodd afael Llywelyn ar Bowys, Aberteifi a Chaerfyrddin, ac mae ei enw ar ben rhestr gwŷr y tywysog. Yn 1222 helpodd i drefnu priodas Elen ferch Llywelyn â John o’r Alban, etifedd iarllaeth Caer, i selio heddwch parhaol. Yn 1232 cyfarfu â Harri III ar ran Llywelyn.

Ustus y tywysog#

Roedd Ednyfed yn farnwr yn ogystal â gwladweinydd. Yn 1223 pennodd ffiniau’r tiroedd a enillwyd yn y De gan Faelgwn ap Rhys, Rhys Gryg ac Owain ap Gruffudd. Mae’r cofnodion yn ei alw’n ‘ustus y tywysog’, ac yn 1234 setlodd ffrae rhwng mynachod Glyn y Groes a gwŷr rhydd Llangollen am gored bysgod ar afon Dyfrdwy. Yn 1229 rhoddodd y Brenin Harri lythyrau nawdd iddo ar gyfer ei diroedd yn Llansadwrn, Cellan a Llanrhystud yn y De.

Llys Euryn a’r Tir Sanctaidd#

Roedd cartref Ednyfed yn Llys Euryn yn Llandrillo-yn-Rhos, ger Bae Colwyn heddiw, gyda thiroedd yn Rhos Fyneich a thrwy Gymru. Priododd yn gyntaf â Thangwystl, merch Llywarch ap Brân, ac yna â Gwenllian, merch yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth. Yn ôl traddodiad Cymreig aeth ar bererindod i’r Tir Sanctaidd yn 1235. Wedi marw Llywelyn yn 1240 gwasanaethodd Ddafydd ap Llywelyn yr un mor ffyddlon, gan arwain ei negeseuon at Harri III, a bu farw ar 1 Hydref 1246.

Noddwr y beirdd#

Pan fu farw, canodd y bardd o Fôn Elidir Sais farwnad iddo, sy’n awgrymu bod Ednyfed, fel gwŷr mawr eraill y llys, yn noddwr i’r beirdd. Y farwnad honno yw’r unig bortread ohono sydd wedi dod i lawr atom. Yn y cyfnod modern mae’n sefyll ar y llwyfan yn nrama Thomas Parry, Llywelyn Fawr.

Wyrion Eden a’r Tuduriaid#

Gwobrwyodd Llywelyn dylwyth Ednyfed â braint brin: daliai disgynyddion ei daid, Wyrion Eden, eu tiroedd unrhyw le yng Nghymru yn rhydd o bob dyled heblaw gwasanaeth adeg rhyfel. Bu ei feibion Goronwy a Thudur yn ddisteiniaid i Lywelyn ap Gruffudd, a Hywel yn esgob Llanelwy. O Oronwy y daeth Tuduriaid Penmynydd ym Môn, arweinwyr bywyd Cymru yn y bedwaredd ganrif ar ddeg a chefnogwyr cryf i Owain Glyndŵr. Roedd Owain Tudur o’r tŷ hwnnw, a chymerodd ei ŵyr Harri VII orsedd Lloegr yn 1485, felly daeth llinach stiward Llywelyn i wisgo’r goron.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf