Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

d. 1170

Hywel ab Owain Gwynedd

Mab Owain Gwynedd, milwr a bardd, y mae ei gerddi serch a’i gerddi i dir Gwynedd ymhlith y mwyaf annwyl yn y Gymraeg.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 1170 (wedi’i gofnodi) Y tywysog-fardd Oes y Tywysogion Beirdd ac awduron
Cofeb Hywel ab Owain Gwynedd, tywysog a bardd, ym Mhentraeth
Cofeb Hywel ab Owain Gwynedd, tywysog a bardd, ym Mhentraeth · Llun: Wikimedia Commons · Rhion, CC BY-SA 3.0

Ystyr yr enw

Hywel ab Owain Gwynedd: Hywel, mab Owain Gwynedd (Owain o Wynedd)

Hywel ab Owain Gwynedd

  • Hywel ei enw ei hun
  • ab mab (ab o flaen llafariad)
  • Owain Gwynedd enw ei dad: Owain o Wynedd

Roedd Hywel ab Owain Gwynedd yn filwr, yn frenin ac yn un o’r beirdd gorau a fu gan Gymru erioed. Yn fab i Owain Gwynedd, ymladdodd dros deyrnas ei dad am ddeng mlynedd ar hugain a bu’n frenin Gwynedd am gyfnod byr wedi marw ei dad. Ei gerddi am gariad ac am harddwch Gwynedd yw’r cerddi serch cyntaf yn yr iaith Gymraeg, ac maent yn annwyl hyd heddiw.

GanwydTua 1120
Bu farw1170, ym Mhentraeth, Môn
Ei dadOwain Gwynedd, brenin Gwynedd
Ei famPyfog, Gwyddeles
Ei gerdd enwocafGorhoffedd

Mab y brenin#

Roedd Hywel yn fab i Owain Gwynedd ac i Pyfog, Gwyddeles, ac felly fe’i gelwid weithiau’n Hywel ap Gwyddeles. Roedd barddoniaeth yn y teulu: roedd y bardd Gwerful Goch yn nith iddo, merch ei frawd Cynan.

Milwr Gwynedd#

Bu gan Hywel ran flaenllaw yng ngafael ei dad ar Geredigion. Rhoddodd Owain dde’r wlad honno iddo yn 1139, ac yn 1143 cipiodd Hywel gastell Aberystwyth a’i losgi. Yn 1146 ymunodd â Chadell o Ddeheubarth yn erbyn Normaniaid y Gorllewin, a gyda’i gilydd cipiasant gestyll Caerfyrddin, Llansteffan a Chas-wis. Yn 1150 cipiodd y castell newydd yn Llanrhystud. Yn 1157 safodd gyda’i dad pan ymdeithiodd y Brenin Harri II i Gymru, a daliodd y Cymry fyddin Lloegr yn y coedydd ger Basingwerk.

Brenin Gwynedd#

Pan fu farw Owain Gwynedd ym mis Tachwedd 1170, daeth Hywel, fel y mab hynaf, yn frenin yn ôl cyfraith ac arfer Cymru. Ond bu ymryson am yr orsedd rhwng meibion niferus Owain, ac o fewn misoedd bu rhaid i Hywel groesi i Iwerddon. Daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda byddin, gan lanio ym Môn, ac yno, ym Mhentraeth, syrthiodd mewn brwydr yn erbyn ei hanner brodyr. Bu farw o leiaf dri o’i frodyr maeth yn ymladd wrth ei ochr, a galarodd un ohonynt, y bardd Peryf ap Cedifor, amdanynt i gyd mewn tair cerdd.

Y bardd#

Cofir Hywel yn anad dim fel bardd, bardd telynegol mwyaf ei ddydd. Yn wahanol i Feirdd eraill y Tywysogion nid oedd yn fardd llys a gâi dâl am foli, ac felly roedd yn rhydd i ganu am yr hyn a fynnai, mewn cywair mwy personol. Mae wyth o’i gerddi wedi goroesi. Yn ei Orhoffedd mae’n canu am Wynedd ei hun: ei môr gwynewyn, ei bryniau a’i dolydd, a’i gwragedd hardd. ‘Caraf ei morfa a’i mynyddedd,’ meddai am Feirionnydd. Mae ganddo hefyd ddwy gerdd arwrol am fuddugoliaethau Gwynedd ar luoedd brenin Lloegr.

Y cerddi serch Cymraeg cyntaf#

Pum cerdd serch Hywel i wragedd nad yw’n eu henwi yw’r canu serch cynharaf y gwyddys amdano yn yr iaith Gymraeg. Mae rhai ysgolheigion yn gweld ynddynt ddylanwad Trwbadwriaid Ffrainc, ac maent yn edrych ymlaen ddau gan mlynedd at ganu serch Dafydd ap Gwilym a beirdd y cywydd. Golygwyd ei gerddi yn 1994 yng nghyfres Beirdd y Tywysogion.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf