Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

c. 1435–c. 1493

Guto’r Glyn

Un o fawrion Beirdd yr Uchelwyr, a ganodd fawl i noddwyr ledled Cymru yn y mesurau caeth.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1435–c. 1493 (wedi’i gofnodi) Bardd yr uchelwyr Cymru Glyndŵr Beirdd ac awduron
Abaty Glyn y Groes, lle treuliodd ei flynyddoedd olaf
Abaty Glyn y Groes, lle treuliodd ei flynyddoedd olaf · Llun: Wikimedia Commons · Robert Edwards, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Guto’r Glyn: Guto o’r Glyn (ffurf anwes ar Gruffudd yw Guto)

Guto’r Glyn

  • Guto ei enw ei hun, ffurf anwes ar Gruffudd
  • ’r y fannod
  • Glyn glyn

Milwr, campwr ac un o feirdd mawl mwyaf oll Cymru oedd Guto’r Glyn. Am bron i drigain mlynedd canodd i dai bonheddig Cymru, o Fôn i Went, ac yn ei gerdd enwocaf galwodd ar Wiliam Herbert i uno Cymru gyfan, o Gonwy i Nedd.

Yn canuTua 1435 hyd 1493
GanedGruffudd ap Siancyn, yn ôl pob tebyg
CartrefGlyn Ceiriog, ac wedyn Croesoswallt
MilwrSaethydd yn Ffrainc, 1441
Ei noddwyrWiliam Herbert, abadau Glyn y Groes
Bu farwTua 1493, yn Abaty Glyn y Groes

Y bachgen o Lyn Ceiriog#

Magwyd Guto yng Nglyn Ceiriog, y dyffryn a roddodd iddo ei enw, ac oddi yno gallai gyrraedd naw o bob deg o’r tai bonheddig a’i croesawodd drwy ei oes hir. Ffurf anwes ar Ruffudd yw Guto, a chan mai Siancyn oedd ei dad fe’i bedyddiwyd yn Ruffudd ap Siancyn yn ôl pob tebyg. Roedd eisoes yn fardd adnabyddus erbyn y 1430au.

Milwr yn Ffrainc#

Roedd yn ddyn mawr, cryf, enwog am ei ddewrder ac am daflu maen. Mae ei gerddi cynharaf yn moli milwyr o Gymry a enillodd fri yn Ffrainc: Syr Rhisiart Gethin o Fuellt, mab Rhys Gethin, un o gadfridogion Owain Glyndŵr, a Mathau Goch. Yn 1441 aeth Guto ei hun i Ffrainc yn saethydd ym myddin Richard, dug Iorc.

Meistr y canu mawl#

Barnai’r bardd mawr Tudur Aled mai ef oedd y gorau o’r holl feirdd am ganu i wŷr, a dywedodd Guto amdano’i hun, ‘ac erioed prydydd gŵr wyf’. Mae tua 110 o’i gerddi wedi goroesi, y rhan fwyaf yn gywyddau, gyda phum awdl wedi’u haddurno’n gyfoethog â chynghanedd. Canmolodd ddewrder milwyr, haelioni arglwyddi a dysg eglwyswyr, a thynnodd ddarluniau cariadus o’r tai lle câi groeso.

Gwna’n un o Gonwy i Nedd#

Yn Rhyfeloedd y Rhosynnau safodd Guto gyda thŷ York, a’i brif noddwr oedd Wiliam Herbert o Raglan, lle treuliodd Guto lawer o’i amser rhwng 1450 a 1470. Ond yn ei galon roedd yn fwy o Gymro nag o Iorciad. Pan gipiodd Herbert Harlech yn 1468, erfyniodd Guto arno i drugarhau wrth benaethiaid Gwynedd, i beidio â gadael i Saeson gymryd eu swyddi, ac i uno Cymru gyfan yn un wlad.

Dwg Forgannwg a Gwynedd, / Gwna’n un o Gonwy i Nedd.

Guto’r Glyn wrth Wiliam Herbert, 1468

Lladd y baedd#

Bu Guto fyw yn ddigon hir i weld brenin o Gymro ar yr orsedd. Wedi Bosworth yn 1485 canodd fawl Syr Rhys ap Tomas, prif ŵr y de-orllewin, yr ymladdodd ei wŷr yng nghanol y frwydr, a soniodd am gwymp Rhisiart III, a’r baedd gwyn yn fathodyn iddo: ‘Lladd y baedd, eilliodd ei ben’.

Y blynyddoedd olaf yng Nglyn y Groes#

Treuliodd ei flynyddoedd olaf, yn hen ac yn ddall, yn westai yn abaty Sistersaidd Glyn y Groes ger Llangollen. Gofalodd yr abad, Dafydd ab Ieuan, amdano’n dyner, a phan fu farw Guto tua 1493 trefnodd yr abad ei gynhebrwng a’i wledd angladd. Canodd ei gyfaill Gutun Owain farwnad deimladwy iddo. Mae ei gerddi gorau, a ganwyd ar ddiwedd ei oes, yn wynebu angau, ac un englyn yw ei gerdd olaf, a ganwyd yn ei henaint.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf