Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

fl. c. 1100

Lifris o Lancarfan

Archddiacon Morgannwg ac athro ysgol Llancarfan, a ysgrifennodd Fuchedd Sant Cadog tua 1100, un o’r llyfrau cynharaf i sôn am y Brenin Arthur.

Llun: Eglwys Gadeiriol Llandaf a’i meindwr, dros y fynwent · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 1100 (wedi’i gofnodi) Cofiannydd Sant Cadog Oes y Brenhinoedd Ysgolheigion ac athrawon
Eglwys Sant Cadog yn Llancarfan, lle ysgrifennodd Lifris Fuchedd Cadog
Eglwys Sant Cadog yn Llancarfan, lle ysgrifennodd Lifris Fuchedd Cadog · Llun: Wikimedia Commons · John Salmon, CC BY-SA 2.0

Mab Herewald, Esgob Llandaf yn ail hanner yr unfed ganrif ar ddeg, oedd Lifris. Daeth yn Archddiacon Morgannwg ac yn athro Llancarfan, y fynachlog fawr ym Mro Morgannwg a sefydlodd Sant Cadog bum can mlynedd ynghynt.

Tua 1100 ysgrifennodd Fuchedd Sant Cadog yn Lladin. Mae’n adrodd am rieni Cadog, y Brenin Gwynllyw o Wynllŵg a Gwladys ferch Brychan, am ei addysg, ei deithiau a’i wyrthiau, ac am diroedd a hawliau ei eglwys, a gofnododd Lifris yn ofalus fel na chaent fyth eu hanghofio.

Mae’n un o’r llyfrau cyntaf yn unman i adrodd straeon am Arthur. Yn un ohonynt mae Arthur, gyda Chai a Bedwyr, yn cyfarfod Gwynllyw yn cario Gwladys ymaith i fod yn wraig iddo. Mewn un arall, daw Arthur at Gadog i hawlio iawndal am dri o’i filwyr a laddwyd, ac mae’r gwartheg a rydd Cadog iddo yn troi’n sypiau o redyn. Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig oedd yr Arthur hwn, brenin y de-ddwyrain a adwaenai saint Gwent a Morgannwg.

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf