Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
fl. c. 1100
Archddiacon Morgannwg ac athro ysgol Llancarfan, a ysgrifennodd Fuchedd Sant Cadog tua 1100, un o’r llyfrau cynharaf i sôn am y Brenin Arthur.
Llun: Eglwys Gadeiriol Llandaf a’i meindwr, dros y fynwent · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Mab Herewald, Esgob Llandaf yn ail hanner yr unfed ganrif ar ddeg, oedd Lifris. Daeth yn Archddiacon Morgannwg ac yn athro Llancarfan, y fynachlog fawr ym Mro Morgannwg a sefydlodd Sant Cadog bum can mlynedd ynghynt.
Tua 1100 ysgrifennodd Fuchedd Sant Cadog yn Lladin. Mae’n adrodd am rieni Cadog, y Brenin Gwynllyw o Wynllŵg a Gwladys ferch Brychan, am ei addysg, ei deithiau a’i wyrthiau, ac am diroedd a hawliau ei eglwys, a gofnododd Lifris yn ofalus fel na chaent fyth eu hanghofio.
Mae’n un o’r llyfrau cyntaf yn unman i adrodd straeon am Arthur. Yn un ohonynt mae Arthur, gyda Chai a Bedwyr, yn cyfarfod Gwynllyw yn cario Gwladys ymaith i fod yn wraig iddo. Mewn un arall, daw Arthur at Gadog i hawlio iawndal am dri o’i filwyr a laddwyd, ac mae’r gwartheg a rydd Cadog iddo yn troi’n sypiau o redyn. Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig oedd yr Arthur hwn, brenin y de-ddwyrain a adwaenai saint Gwent a Morgannwg.
Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.
Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →
Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf