Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd

Gwynedd

Tywyn

Yn eglwys Sant Cadfan mae carreg Cadfan, sy’n dwyn y Gymraeg ysgrifenedig hynaf, o’r 700au neu’r 800au.

Llun: Y Stryd Fawr, Tywyn · Voice of Clam, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Gwynedd52.586° N, 4.093° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Tywyn: twyni tywod

Tywyn

  • Tywyn twyni tywod, glan y môr

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Tywyn ger y môr yng nghornel de-orllewinol Meirionnydd. Yma y sefydlodd Sant Cadfan ei gymuned gyntaf, ac yn ei eglwys saif yr ysgrifen Gymraeg hynaf yn y byd.

EnwTywyn, ‘traeth, glan y môr, twyn tywod’
Rheilffordd TalyllynEi chodi yn 1865
Ei hachub gan wirfoddolwyr1951, y gyntaf yn y byd

Sant Cadfan

Hwyliodd Cadfan o Lydaw i Dywyn gyda deuddeg sant arall yn gynnar yn y 500au, a chyfrifir ei glas yma y cyntaf yng Nghymru. Rhoddodd Einion, brenin Llŷn, Ynys Enlli iddo, lle sefydlodd y fynachlog a bod yn abad arni.

Carreg Cadfan

Yn Eglwys Sant Cadfan saif yr arysgrif gynharaf y gwyddys amdani yn yr iaith Gymraeg, a naddwyd rhwng y 7fed a’r 9fed ganrif. Mae un wyneb yn enwi Tengrumui, gwraig briod Adgan, a bu’r garreg unwaith dros 2.3 metr o uchder.

Rheilffordd Talyllyn

Codwyd Rheilffordd Talyllyn yn 1865 i ddod â llechi i lawr o chwarel Bryn Eglwys. Yn 1951 hi oedd y rheilffordd gyntaf yn y byd i gael ei hachub a’i rhedeg gan wirfoddolwyr, ac mae ei dwy injan gyntaf, Talyllyn a Dolgoch, yn dal i dynnu ei threnau. Seiliodd y Parch. W. Awdry, a fu’n gweithio ar y lein, reilffordd yn ei storïau arni.

Ymweld

Yn yr 1870au aeth John Corbett ati i wneud Tywyn yn gyrchfan, gan orffen y promenâd yn 1889 a rhoi’r Neuadd Farchnad yn 1897. Yn 1901 roedd mwy nag wyth o bob deg o bobl y dref yn siarad Cymraeg.

Cerrig arysgrifedig

Ar fap y trefi →

Pobl Tywyn

fl. c. 516

Sant Cadfan

Sylfaenydd Tywyn ac abad cyntaf Enlli (cronicl cynnar)

Daeth o Lydaw gyda mintai o gymdeithion, sefydlodd yr eglwys yn Nhywyn a daeth yn abad cyntaf Ynys Enlli. Mae Carreg Cadfan yn ei eglwys yn dwyn yr ysgrifen hynaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg.

Sant Cadfan

Ar y llinell amser

  1. Carreg Cadfan (wedi’i gofnodi)

    Cerfir colofn yn Nhywyn ym Meirionnydd â geiriau mewn Hen Gymraeg, yr arysgrif Gymraeg hynaf y gwyddys amdani.

    Carreg Cadfan

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf