William Salesbury
Ysgolhaig y Testament Newydd Cymraeg (wedi’i gofnodi)Ysgolhaig o Lansannan a luniodd y geiriadur Cymraeg–Saesneg cyntaf ac a gyfieithodd y Testament Newydd i’r Gymraeg yn 1567.
William Salesbury
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Conwy
Conwy
Yng Nghapel Gwydir mae arch garreg Llywelyn Fawr, a ddygwyd o Aberconwy, a dywedir mai Inigo Jones a gynlluniodd y bont.
Llun: Y Bont Fawr dros afon Conwy yn Llanrwst · MichaelMaggs, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llanrwst: llan Grwst
Llanrwst
Llanrwst, plwyf Sant Grwst, yw tref farchnad Dyffryn Conwy. Yn ei heglwys gorwedd arch garreg Llywelyn Fawr, ac mae ei phobl wedi dweud ers amser maith ‘Cymru, Lloegr a Llanrwst’.FfynhonnellLlanrwst ↗Wikipedia (Saesneg)Llanrwst, tref farchnad yn Nyffryn Conwy, ‘eglwys neu blwyf Sant Grwst’, sant o’r 6ed ganrif; mae’r dywediad ‘Cymru, Lloegr a Llanrwst’ yn adlewyrchu statws ansicr y dref pan oedd afon Conwy’n ffin yn yr 1240au–50au a’r 1270au–80au; mae eglwys blwyf Sant Grwst, o ddiwedd y 15fed ganrif, yn cadw arch garreg Llywelyn Fawr; mae Gwydir, plasty teulu Wynn, yn dyddio o 1492; cododd Syr John Wynn o Wydir yr elusendai yn 1610, a chododd ei fab Syr Richard Wynn y Bont Fawr yn 1636, pont dri bwa y dywedir i Inigo Jones ei chynllunio; llys barn o’r 15fed ganrif yw Tu Hwnt i’r Bont; roedd y dref yn adnabyddus am ei thelynau a’i chlociau yn ogystal â gwlân; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1951, 1989 a 2019; 61 y cant yn siarad Cymraeg yn 2011.
| Enw | Eglwys Sant GrwstFfynhonnellLlanrwst ↗Wikipedia (Saesneg)Llanrwst, tref farchnad yn Nyffryn Conwy, ‘eglwys neu blwyf Sant Grwst’, sant o’r 6ed ganrif; mae’r dywediad ‘Cymru, Lloegr a Llanrwst’ yn adlewyrchu statws ansicr y dref pan oedd afon Conwy’n ffin yn yr 1240au–50au a’r 1270au–80au; mae eglwys blwyf Sant Grwst, o ddiwedd y 15fed ganrif, yn cadw arch garreg Llywelyn Fawr; mae Gwydir, plasty teulu Wynn, yn dyddio o 1492; cododd Syr John Wynn o Wydir yr elusendai yn 1610, a chododd ei fab Syr Richard Wynn y Bont Fawr yn 1636, pont dri bwa y dywedir i Inigo Jones ei chynllunio; llys barn o’r 15fed ganrif yw Tu Hwnt i’r Bont; roedd y dref yn adnabyddus am ei thelynau a’i chlociau yn ogystal â gwlân; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1951, 1989 a 2019; 61 y cant yn siarad Cymraeg yn 2011. |
|---|---|
| Y Bont Fawr | 1636FfynhonnellLlanrwst ↗Wikipedia (Saesneg)Llanrwst, tref farchnad yn Nyffryn Conwy, ‘eglwys neu blwyf Sant Grwst’, sant o’r 6ed ganrif; mae’r dywediad ‘Cymru, Lloegr a Llanrwst’ yn adlewyrchu statws ansicr y dref pan oedd afon Conwy’n ffin yn yr 1240au–50au a’r 1270au–80au; mae eglwys blwyf Sant Grwst, o ddiwedd y 15fed ganrif, yn cadw arch garreg Llywelyn Fawr; mae Gwydir, plasty teulu Wynn, yn dyddio o 1492; cododd Syr John Wynn o Wydir yr elusendai yn 1610, a chododd ei fab Syr Richard Wynn y Bont Fawr yn 1636, pont dri bwa y dywedir i Inigo Jones ei chynllunio; llys barn o’r 15fed ganrif yw Tu Hwnt i’r Bont; roedd y dref yn adnabyddus am ei thelynau a’i chlociau yn ogystal â gwlân; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1951, 1989 a 2019; 61 y cant yn siarad Cymraeg yn 2011. |
| Siaradwyr Cymraeg | 61% yn 2011FfynhonnellLlanrwst ↗Wikipedia (Saesneg)Llanrwst, tref farchnad yn Nyffryn Conwy, ‘eglwys neu blwyf Sant Grwst’, sant o’r 6ed ganrif; mae’r dywediad ‘Cymru, Lloegr a Llanrwst’ yn adlewyrchu statws ansicr y dref pan oedd afon Conwy’n ffin yn yr 1240au–50au a’r 1270au–80au; mae eglwys blwyf Sant Grwst, o ddiwedd y 15fed ganrif, yn cadw arch garreg Llywelyn Fawr; mae Gwydir, plasty teulu Wynn, yn dyddio o 1492; cododd Syr John Wynn o Wydir yr elusendai yn 1610, a chododd ei fab Syr Richard Wynn y Bont Fawr yn 1636, pont dri bwa y dywedir i Inigo Jones ei chynllunio; llys barn o’r 15fed ganrif yw Tu Hwnt i’r Bont; roedd y dref yn adnabyddus am ei thelynau a’i chlociau yn ogystal â gwlân; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1951, 1989 a 2019; 61 y cant yn siarad Cymraeg yn 2011. |
Yn yr 1240au a’r 1250au, ac eto yn yr 1270au a’r 1280au, afon Conwy oedd y ffin, a safai’r dref arni, heb berthyn yn llwyr i’r naill ochr na’r llall. Mae’r hen ddywediad yn cofio hynny. Mae eglwys Sant Grwst, o ddiwedd y 1400au, yn cadw arch garreg Llywelyn Fawr.FfynhonnellLlanrwst ↗Wikipedia (Saesneg)Llanrwst, tref farchnad yn Nyffryn Conwy, ‘eglwys neu blwyf Sant Grwst’, sant o’r 6ed ganrif; mae’r dywediad ‘Cymru, Lloegr a Llanrwst’ yn adlewyrchu statws ansicr y dref pan oedd afon Conwy’n ffin yn yr 1240au–50au a’r 1270au–80au; mae eglwys blwyf Sant Grwst, o ddiwedd y 15fed ganrif, yn cadw arch garreg Llywelyn Fawr; mae Gwydir, plasty teulu Wynn, yn dyddio o 1492; cododd Syr John Wynn o Wydir yr elusendai yn 1610, a chododd ei fab Syr Richard Wynn y Bont Fawr yn 1636, pont dri bwa y dywedir i Inigo Jones ei chynllunio; llys barn o’r 15fed ganrif yw Tu Hwnt i’r Bont; roedd y dref yn adnabyddus am ei thelynau a’i chlociau yn ogystal â gwlân; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1951, 1989 a 2019; 61 y cant yn siarad Cymraeg yn 2011.
Gwydir, dros yr afon, oedd cartref y Wyniaid o 1492. Cododd Syr John Wynn yr elusendai yn 1610, ac yn 1636 cododd ei fab Syr Richard Wynn y Bont Fawr, y bont dri bwa y dywedir i Inigo Jones ei chynllunio.FfynhonnellLlanrwst ↗Wikipedia (Saesneg)Llanrwst, tref farchnad yn Nyffryn Conwy, ‘eglwys neu blwyf Sant Grwst’, sant o’r 6ed ganrif; mae’r dywediad ‘Cymru, Lloegr a Llanrwst’ yn adlewyrchu statws ansicr y dref pan oedd afon Conwy’n ffin yn yr 1240au–50au a’r 1270au–80au; mae eglwys blwyf Sant Grwst, o ddiwedd y 15fed ganrif, yn cadw arch garreg Llywelyn Fawr; mae Gwydir, plasty teulu Wynn, yn dyddio o 1492; cododd Syr John Wynn o Wydir yr elusendai yn 1610, a chododd ei fab Syr Richard Wynn y Bont Fawr yn 1636, pont dri bwa y dywedir i Inigo Jones ei chynllunio; llys barn o’r 15fed ganrif yw Tu Hwnt i’r Bont; roedd y dref yn adnabyddus am ei thelynau a’i chlociau yn ogystal â gwlân; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1951, 1989 a 2019; 61 y cant yn siarad Cymraeg yn 2011.
Treuliodd William Salesbury, prif gyfieithydd Testament Newydd Cymraeg 1567, y rhan fwyaf o’i oes ym Mhlas Isa yn y dref. Ganed Edmwnd Prys, y cenir ei salmau cân o hyd, yn Llanrwst.FfynonellauSalesbury, William (1520? – 1584?), scholar and chief translator of the first Welsh New Testament ↗William Alun Mathias, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBonheddwr o’i enedigaeth, ail fab Ffwg ap Robert ap Thomas Salbri Hen ac Annes, merch Wiliam ap Gruffydd ap Robin o Gochwillan; ganed yn Llansannan, a threuliodd y rhan fwyaf o’i oes ym Mhlas Isa, Llanrwst; addysgwyd yn Rhydychen, lle daeth yn Brotestant mae’n debyg; priododd Catrin Llwyd, chwaer Dr Elis Prys o Blas Iolyn; bu farw tua 1584 neu ychydig cyn hynny; dau gymhelliad a’i gyrrai, rhoi’r Ysgrythur Lân i’r Cymry a rhoi gwybodaeth a dysg iddynt yn eu hiaith eu hunain; ei ysgrythur Gymraeg gyntaf oedd Kynniver llith a ban (1551), llithoedd gwasanaeth y Cymun; wedi deddf 1563 fe’i gwahoddwyd i gynorthwyo Richard Davies, esgob Tyddewi, a chyhoeddwyd y Llyfr Gweddi a’r Testament Newydd yn 1567; Salesbury a wnaeth y rhan fwyaf, gan gyfieithu’r Llyfr Gweddi a’r Testament Newydd cyfan ond Datguddiad (Thomas Huet) ac 1 Timotheus, Hebreaid, Iago ac 1 a 2 Pedr (Richard Davies); roedd ei gyfieithiadau’n llawn Lladinaethau ac yn anodd i lawer, ond roeddent yn gyfieithiadau gwych, a mawr yw dyled Morgan iddynt; ei eiriadur yn 1547 o bosibl oedd y llyfr cyntaf a argraffwyd yn Gymraeg; dair blynedd wedyn cyhoeddodd lyfr i helpu’r Saeson i ddysgu Cymraeg; casglai Oll Synnwyr pen Kembero ygyd, tua 1547, ddiarhebion Cymraeg; lluniodd hefyd lysieulyfr, a gyhoeddwyd yn 1916; ‘y Cymro mwyaf dysgedig yn ei ddydd’, yn hyddysg mewn Hebraeg, Groeg, Lladin ac ieithoedd modern; ‘Anodd fyddai cael neb a wnaeth fwy o wasanaeth i genedl y Cymry na William Salesbury’; gosododd ei gyfieithiad sylfeini rhyddiaith Gymraeg fodern.William Salesbury ↗Wikipedia (Saesneg)Prif ysgolhaig Cymreig y Dadeni (c. 1520 – c. 1584) a phrif gyfieithydd Testament Newydd Cymraeg 1567; yn 1550 cyhoeddodd, yn Gymraeg a Saesneg, ddarn o hen gyfraith Hywel Dda; disgrifiwyd ei The Descripcion of the Sphere or Frame of the Worlde (1550) fel y llyfr gwyddoniaeth cyntaf yn yr iaith Saesneg; mae ei lyfrau ar ynganu’r Gymraeg yn ffynonellau pwysig i Saesneg llafar yr unfed ganrif ar bymtheg; byddai’r Esgob William Morgan bron â mabwysiadu Testament Newydd Salesbury yn ei Feibl yn 1588; gosododd ei gyfieithiad o’r ysgrythurau sylfeini rhyddiaith Gymraeg fodern.Edmund Prys ↗Wikipedia (Saesneg)Edmwnd Prys (1542/3–1623), a aned yn Llanrwst, rheithor Ffestiniog gyda’i chapel ym Maentwrog o 1573 ac archddiacon Meirionnydd o 5 Tachwedd 1576; ychwanegwyd ei salmau cân at Lyfr Gweddi Gyffredin newydd 1621; rhoddodd y mesurau caeth o’r neilltu i wneud y salmau’n addas i’r gynulleidfa eu canu; mae ei ymryson hir â Wiliam Cynwal, pedair cerdd a hanner cant, yn destun allweddol o’r Dadeni yng Nghymru; fe’i claddwyd ym Maentwrog.
Saif Tu Hwnt i’r Bont, hen lys barn o’r 1400au, ym mhen pellaf y bont. Roedd y dref yn adnabyddus am ei thelynau a’i chlociau yn ogystal â’i gwlân, a daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yma yn 1951, 1989 a 2019.FfynhonnellLlanrwst ↗Wikipedia (Saesneg)Llanrwst, tref farchnad yn Nyffryn Conwy, ‘eglwys neu blwyf Sant Grwst’, sant o’r 6ed ganrif; mae’r dywediad ‘Cymru, Lloegr a Llanrwst’ yn adlewyrchu statws ansicr y dref pan oedd afon Conwy’n ffin yn yr 1240au–50au a’r 1270au–80au; mae eglwys blwyf Sant Grwst, o ddiwedd y 15fed ganrif, yn cadw arch garreg Llywelyn Fawr; mae Gwydir, plasty teulu Wynn, yn dyddio o 1492; cododd Syr John Wynn o Wydir yr elusendai yn 1610, a chododd ei fab Syr Richard Wynn y Bont Fawr yn 1636, pont dri bwa y dywedir i Inigo Jones ei chynllunio; llys barn o’r 15fed ganrif yw Tu Hwnt i’r Bont; roedd y dref yn adnabyddus am ei thelynau a’i chlociau yn ogystal â gwlân; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1951, 1989 a 2019; 61 y cant yn siarad Cymraeg yn 2011.
Ysgolhaig o Lansannan a luniodd y geiriadur Cymraeg–Saesneg cyntaf ac a gyfieithodd y Testament Newydd i’r Gymraeg yn 1567.
William SalesburyTywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn FawrMae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.
Marw Llywelyn FawrFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf