Sant Tudno
Sant y Gogarth (cronicl cynnar:Bonedd y Saint, y 13eg ganrif)Meudwy a fu’n byw mewn ogof ar y Gogarth. Mae ei eglwys fach yn sefyll o hyd yn uchel ar y pentir, ac mae tref Llandudno yn cymryd ei henw oddi wrtho.
Sant Tudno
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Conwy
Conwy
O dan y Gogarth, y mae ei fwyngloddiau copr o Oes yr Efydd ymhlith y mwyaf yn y byd.FfynonellauBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.Great Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)“O ran eu maint, mae mwyngloddiau’r Gogarth ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.”Largest Bronze Age copper mine ↗Guinness World Records, 2003 (Saesneg)Y record: Mwyngloddiau’r Gogarth, ag o leiaf 8 km o dwneli hygyrch, a gloddiwyd o tua 1800 CC. Cynlluniwyd y dref glan môr yn yr 1850au.
Llun: Llandudno a Thrwyn y Fuwch, o’r Gogarth · NoelWalley at English Wikipedia (Noel Walley), CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llandudno: llan Tudno
Llandudno
Gorwedd Llandudno, ‘eglwys Sant Tudno’, rhwng dau bentir y Creuddyn. Dan y Gogarth mae rhai o fwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop, ac ar ei lethr saif eglwys y sant a roddodd ei enw i’r dref.FfynonellauLlandudno ↗Wikipedia (Saesneg)Llandudno, ‘eglwys Sant Tudno’, tref glan môr ar benrhyn y Creuddyn; sefydlodd Tudno, mynach o’r 6ed ganrif, gell weddi ar y Gogarth, ac mae eglwys bresennol Sant Tudno yn dyddio o’r 12fed ganrif; yn 1284 rhoddodd Edward I faenor Gogarth i Anian, esgob Bangor; yn 1847 gweithiai’r rhan fwyaf o’r dynion yn y mwyngloddiau copr; yn 1848 cynigiodd y pensaer Owen Williams gyrchfan ar y gors y tu ôl i’r bae, ac ymgymerodd yr Arglwydd Mostyn â’r cynllun, a chodwyd llawer o’r canol rhwng 1857 ac 1877 dan George Felton; codwyd y pier yn 1877 a’i estyn yn 1884; Tramffordd y Gogarth yw’r unig dramffordd stryd ar gebl sy’n weddill ym Mhrydain; treuliodd Alice Liddell wyliau haf ei phlentyndod ym Mhen Morfa ar y Traeth Gorllewinol; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1864, 1896 ac 1963; Venue Cymru, a godwyd yn 1994.Great Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)“O ran eu maint, mae mwyngloddiau’r Gogarth ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.”
| Enw | ‘Eglwys Sant Tudno’FfynhonnellLlandudno ↗Wikipedia (Saesneg)Llandudno, ‘eglwys Sant Tudno’, tref glan môr ar benrhyn y Creuddyn; sefydlodd Tudno, mynach o’r 6ed ganrif, gell weddi ar y Gogarth, ac mae eglwys bresennol Sant Tudno yn dyddio o’r 12fed ganrif; yn 1284 rhoddodd Edward I faenor Gogarth i Anian, esgob Bangor; yn 1847 gweithiai’r rhan fwyaf o’r dynion yn y mwyngloddiau copr; yn 1848 cynigiodd y pensaer Owen Williams gyrchfan ar y gors y tu ôl i’r bae, ac ymgymerodd yr Arglwydd Mostyn â’r cynllun, a chodwyd llawer o’r canol rhwng 1857 ac 1877 dan George Felton; codwyd y pier yn 1877 a’i estyn yn 1884; Tramffordd y Gogarth yw’r unig dramffordd stryd ar gebl sy’n weddill ym Mhrydain; treuliodd Alice Liddell wyliau haf ei phlentyndod ym Mhen Morfa ar y Traeth Gorllewinol; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1864, 1896 ac 1963; Venue Cymru, a godwyd yn 1994. |
|---|---|
| Pier | 1877FfynhonnellLlandudno ↗Wikipedia (Saesneg)Llandudno, ‘eglwys Sant Tudno’, tref glan môr ar benrhyn y Creuddyn; sefydlodd Tudno, mynach o’r 6ed ganrif, gell weddi ar y Gogarth, ac mae eglwys bresennol Sant Tudno yn dyddio o’r 12fed ganrif; yn 1284 rhoddodd Edward I faenor Gogarth i Anian, esgob Bangor; yn 1847 gweithiai’r rhan fwyaf o’r dynion yn y mwyngloddiau copr; yn 1848 cynigiodd y pensaer Owen Williams gyrchfan ar y gors y tu ôl i’r bae, ac ymgymerodd yr Arglwydd Mostyn â’r cynllun, a chodwyd llawer o’r canol rhwng 1857 ac 1877 dan George Felton; codwyd y pier yn 1877 a’i estyn yn 1884; Tramffordd y Gogarth yw’r unig dramffordd stryd ar gebl sy’n weddill ym Mhrydain; treuliodd Alice Liddell wyliau haf ei phlentyndod ym Mhen Morfa ar y Traeth Gorllewinol; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1864, 1896 ac 1963; Venue Cymru, a godwyd yn 1994. |
| Eisteddfod Genedlaethol | 1864, 1896 ac 1963FfynhonnellLlandudno ↗Wikipedia (Saesneg)Llandudno, ‘eglwys Sant Tudno’, tref glan môr ar benrhyn y Creuddyn; sefydlodd Tudno, mynach o’r 6ed ganrif, gell weddi ar y Gogarth, ac mae eglwys bresennol Sant Tudno yn dyddio o’r 12fed ganrif; yn 1284 rhoddodd Edward I faenor Gogarth i Anian, esgob Bangor; yn 1847 gweithiai’r rhan fwyaf o’r dynion yn y mwyngloddiau copr; yn 1848 cynigiodd y pensaer Owen Williams gyrchfan ar y gors y tu ôl i’r bae, ac ymgymerodd yr Arglwydd Mostyn â’r cynllun, a chodwyd llawer o’r canol rhwng 1857 ac 1877 dan George Felton; codwyd y pier yn 1877 a’i estyn yn 1884; Tramffordd y Gogarth yw’r unig dramffordd stryd ar gebl sy’n weddill ym Mhrydain; treuliodd Alice Liddell wyliau haf ei phlentyndod ym Mhen Morfa ar y Traeth Gorllewinol; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1864, 1896 ac 1963; Venue Cymru, a godwyd yn 1994. |
Yn yr Oes Efydd cloddiodd mwynwyr gopr o’r Gogarth drwy sawl cilometr o dwneli, ac mae copr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ledled Ewrop. Mor hwyr ag 1847 roedd y rhan fwyaf o ddynion Llandudno yn dal i weithio yn y mwyngloddiau copr.FfynonellauBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.Great Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)“O ran eu maint, mae mwyngloddiau’r Gogarth ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.”Llandudno ↗Wikipedia (Saesneg)Llandudno, ‘eglwys Sant Tudno’, tref glan môr ar benrhyn y Creuddyn; sefydlodd Tudno, mynach o’r 6ed ganrif, gell weddi ar y Gogarth, ac mae eglwys bresennol Sant Tudno yn dyddio o’r 12fed ganrif; yn 1284 rhoddodd Edward I faenor Gogarth i Anian, esgob Bangor; yn 1847 gweithiai’r rhan fwyaf o’r dynion yn y mwyngloddiau copr; yn 1848 cynigiodd y pensaer Owen Williams gyrchfan ar y gors y tu ôl i’r bae, ac ymgymerodd yr Arglwydd Mostyn â’r cynllun, a chodwyd llawer o’r canol rhwng 1857 ac 1877 dan George Felton; codwyd y pier yn 1877 a’i estyn yn 1884; Tramffordd y Gogarth yw’r unig dramffordd stryd ar gebl sy’n weddill ym Mhrydain; treuliodd Alice Liddell wyliau haf ei phlentyndod ym Mhen Morfa ar y Traeth Gorllewinol; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1864, 1896 ac 1963; Venue Cymru, a godwyd yn 1994.
Daeth Tudno i’r Gogarth yn y 500au a byw yn gyntaf mewn ogof fôr, Ogof Llech, â’i ffynnon, cyn codi eglwys. Mae eglwys Sant Tudno sy’n sefyll ar y safle heddiw yn dyddio o’r 1100au ac yn dal i gael ei defnyddio i addoli.FfynhonnellSaint Tudno ↗Wikipedia (Saesneg)Nawddsant Llandudno, sy’n cymryd ei henw ohono, a sylfaenydd yr eglwys blwyf gyntaf ar y Gogarth; dywedir ei fod yn un o saith mab Seithenyn, y boddwyd ei wlad, Cantre’r Gwaelod ym Mae Ceredigion, gan y môr; astudiodd ym mynachlog Dunod ym Mangor-is-y-coed; gan geisio lle i fywyd crefyddol aeth i’r Gogarth, y Cyngreawdr, ar y Creuddyn, i ddwyn y ffydd i’w phobl; bu fyw yn gyntaf fel meudwy mewn ogof fach ar lan y môr, anodd ei chyrraedd, Ogof Llech, gyda ffynnon o ddŵr croyw, Ffynnon Llech, ac oddi yno cododd eglwys; nid oes dim ar ôl o adeilad y chweched ganrif, ond saif eglwys Sant Tudno o’r ddeuddegfed ganrif ar yr un safle ac fe’i defnyddir o hyd i addoli, gyda gŵyl y plwyf ar 5 Mehefin; ddechrau’r ugeinfed ganrif cludid eirch a galarwyr i fyny ar Dramffordd y Gogarth, ac enwir tram rhif 4 yn St Tudno heddiw.
Yn 1848 cynigiodd y pensaer Owen Williams godi cyrchfan ar y gors y tu ôl i’r bae, ac ymgymerodd yr Arglwydd Mostyn â’r cynllun. Gosodwyd llawer o’r dref rhwng 1857 ac 1877, ac agorodd y pier yn 1877.FfynhonnellLlandudno ↗Wikipedia (Saesneg)Llandudno, ‘eglwys Sant Tudno’, tref glan môr ar benrhyn y Creuddyn; sefydlodd Tudno, mynach o’r 6ed ganrif, gell weddi ar y Gogarth, ac mae eglwys bresennol Sant Tudno yn dyddio o’r 12fed ganrif; yn 1284 rhoddodd Edward I faenor Gogarth i Anian, esgob Bangor; yn 1847 gweithiai’r rhan fwyaf o’r dynion yn y mwyngloddiau copr; yn 1848 cynigiodd y pensaer Owen Williams gyrchfan ar y gors y tu ôl i’r bae, ac ymgymerodd yr Arglwydd Mostyn â’r cynllun, a chodwyd llawer o’r canol rhwng 1857 ac 1877 dan George Felton; codwyd y pier yn 1877 a’i estyn yn 1884; Tramffordd y Gogarth yw’r unig dramffordd stryd ar gebl sy’n weddill ym Mhrydain; treuliodd Alice Liddell wyliau haf ei phlentyndod ym Mhen Morfa ar y Traeth Gorllewinol; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1864, 1896 ac 1963; Venue Cymru, a godwyd yn 1994.
Tramffordd y Gogarth yw’r olaf ym Mhrydain o’r tramffyrdd stryd a dynnir gan gebl. Treuliodd Alice Liddell, Alys Gwlad Hud, hafau ei phlentyndod ym Mhen Morfa ar y Traeth Gorllewinol.FfynhonnellLlandudno ↗Wikipedia (Saesneg)Llandudno, ‘eglwys Sant Tudno’, tref glan môr ar benrhyn y Creuddyn; sefydlodd Tudno, mynach o’r 6ed ganrif, gell weddi ar y Gogarth, ac mae eglwys bresennol Sant Tudno yn dyddio o’r 12fed ganrif; yn 1284 rhoddodd Edward I faenor Gogarth i Anian, esgob Bangor; yn 1847 gweithiai’r rhan fwyaf o’r dynion yn y mwyngloddiau copr; yn 1848 cynigiodd y pensaer Owen Williams gyrchfan ar y gors y tu ôl i’r bae, ac ymgymerodd yr Arglwydd Mostyn â’r cynllun, a chodwyd llawer o’r canol rhwng 1857 ac 1877 dan George Felton; codwyd y pier yn 1877 a’i estyn yn 1884; Tramffordd y Gogarth yw’r unig dramffordd stryd ar gebl sy’n weddill ym Mhrydain; treuliodd Alice Liddell wyliau haf ei phlentyndod ym Mhen Morfa ar y Traeth Gorllewinol; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1864, 1896 ac 1963; Venue Cymru, a godwyd yn 1994.
Meudwy a fu’n byw mewn ogof ar y Gogarth. Mae ei eglwys fach yn sefyll o hyd yn uchel ar y pentir, ac mae tref Llandudno yn cymryd ei henw oddi wrtho.
Sant TudnoCyn-ddyn bins o Landudno a fu’n gôl-geidwad i Everton yn eu blynyddoedd gorau, a enwyd yn Bêl-droediwr y Flwyddyn yn 1985, ac a enillodd 92 o gapiau dros Gymru.
Neville SouthallMae pobl Oes yr Iâ ar y Gogarth yn addurno gên ceffyl â llinellau igam-ogam, y gwrthrych addurnedig hynaf y gwyddys amdano yng Nghymru.
Celf yn Ogof KendrickMae mwynwyr Oes yr Efydd yn dechrau cloddio un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd.FfynonellauBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.Great Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)“O ran eu maint, mae mwyngloddiau’r Gogarth ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.”Largest Bronze Age copper mine ↗Guinness World Records, 2003 (Saesneg)Y record: Mwyngloddiau’r Gogarth, ag o leiaf 8 km o dwneli hygyrch, a gloddiwyd o tua 1800 CC.
Copr o’r GogarthFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf