Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Gaerfyrddin

Sir Gaerfyrddin

Llanymddyfri · Llandovery

Tref y porthmyn, lle sefydlwyd Banc yr Eidion Du yn 1799. Ysgrifennodd Rhys Prichard, yr Hen Ficer, ei benillion enwog yma.

Llun: Cofeb Llywelyn ap Gruffydd Fychan dan Gastell Llanymddyfri · Kevin Flynn, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Sir GaerfyrddinYn Gymraeg: Llanymddyfri51.994° N, 3.796° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Llanymddyfri: y llan am y dyfroedd

Llanymddyfri

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • ymddyfri ‘ymhlith y dyfroedd’

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Llanymddyfri, ‘y llan am y dyfroedd’, rhwng y Tywi a’r Brân, tref y porthmyn a gofir gyda dau o leisiau mawr ffydd Cymru.

Caer Rufeinig Alabumtua 50–60 OC
Siarter gynharaf1485
Cerflun Llywelyn ap Gruffudd Fychan2001

Alabum

Cododd y Rhufeiniaid eu caer Alabum ar Fryn Llanfair uwchben y dref tua 50–60 OC, a chododd y Normaniaid gastell yma yn 1110.

Llywelyn o Gaeo

Yn 1401 arweiniodd Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo y fyddin Seisnig a chwiliai am Owain Glyndŵr ar helfa hir drwy’r bryniau, fel y gallai Owain ddianc. Ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo ‘ddewis marwolaeth o’i wirfodd yn hytrach na brad’, ac yn 2001 codwyd cerflun dur gwrthstaen un troedfedd ar bymtheg o uchder iddo yn y dref, ar sylfaen o garreg o Gaeo.

Yr Eidion Du

Sefydlwyd Banc yr Eidion Du, un o fanciau cyntaf Cymru, yma gan borthmon gwartheg cyfoethog.

Ficer Llanymddyfri

Ganed Rhys Prichard (1579–1644) yn y dref a bu’n ficer arni, ac yn 1626 daeth yn ganghellor Tyddewi. Ei benillion crefyddol, Canwyll y Cymry, a enillodd iddo ei enwogrwydd mwyaf.

Pantycelyn

Ganed William Williams yn 1717 yng Nghefn-coed yn Llanfair-ar-y-bryn, ychydig y tu allan i’r dref, ac ysgrifennodd ei emynau ym Mhantycelyn gerllaw. Cenir ei Arglwydd, arwain trwy’r anialwch yn Saesneg fel Guide Me, O Thou Great Jehovah, ac mae capel coffa yn Stryd y Bont yn ei gofio.

Rhys Prichard, yr Hen FicerPorthmyn

Ar fap y trefi →

Pobl Llanymddyfri

d. 1401

Llywelyn ap Gruffudd Fychan

Arwr Llanymddyfri (wedi’i gofnodi)

Uchelwr o Gaeo a arweiniodd fyddin Harri IV ar gyfeiliorn i amddiffyn Owain Glyndŵr, ac a ddienyddiwyd am hynny yn Llanymddyfri yn 1401. Saif ei gerflun yno heddiw.

Llywelyn ap Gruffudd Fychan
1579–1644

Rhys Prichard, yr Hen Ficer

Yr Hen Ficer (wedi’i gofnodi)

Ficer Llanymddyfri y dysgwyd ei benillion syml, cynnes, Canwyll y Cymry, ar gof mewn cartrefi ledled Cymru am ddau gan mlynedd.

Rhys Prichard, yr Hen Ficer

Ar y llinell amser

  1. Gruffudd ap Rhys yn dod adref

    Mae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.

    Gruffudd ap Rhys yn dod adref
  2. Gwrthryfel Rhys ap Maredudd

    Mae Rhys ap Maredudd o’r Dryslwyn yn codi yn Ystrad Tywi ac yn cipio cestyll Llanymddyfri, Dinefwr a Charreg Cennen.

    Gwrthryfel Rhys ap Maredudd
  3. Owain yn ysgubo’r de

    Mae Glyndŵr yn ymdeithio drwy ddyffryn Tywi, gan gipio cestyll o Lanymddyfri i Gaerfyrddin.

    Owain yn ysgubo’r de

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf