

Llwybr
Brenhinoedd a thywysogion
Llun: Pen carreg cerfiedig o Gastell Degannwy y credir ei fod yn darlunio Llywelyn Fawr, yn Sain Ffagan heddiw · Tipcake, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Am fil o flynyddoedd bu Cymru dan ei brenhinoedd a’i thywysogion ei hun. Fe wnaethant ddal y Saeson, y Llychlynwyr a’r Normaniaid draw, rhoi ei chyfreithiau i’r wlad, a chadw Cymru’n Gymreig.
Mae’r llwybr hwn yn dilyn y llinach frenhinol o Gunedda i Lywelyn, ein Llyw Olaf.
Teulu o deyrnasoedd
Y cofnod hynaf o’r enw Gwynedd yw carreg Cantiorix ym Mhenmachno, a gerfiwyd yn y bumed ganrif. O Dŷ Aberffraw, a sefydlwyd pan briododd Merfyn Frych Nest ferch Cadell, y daeth Rhodri Mawr, y rheolwr cyntaf ers Cunedda i ddal y rhan fwyaf o Gymru, a thrwyddo ef Hywel Dda, y deddfwr.FfynhonnellKingdom of Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Carreg Cantiorix ym Mhenmachno, o’r 5ed ganrif, yw’r cofnod cynharaf o’r enw Gwynedd; cynhwysai Gwynedd cantrefi Aberffraw, Cemais a Rhosyr ym Môn, gydag Arllechwedd, Arfon, Dunoding, Dyffryn Clwyd, Llŷn, Rhos, Rhufoniog a Thegeingl; yn Aberffraw roedd y prif lys; priododd Merfyn Frych Nest ferch Cadell a sefydlu Tŷ Aberffraw; enillodd Rhodri Mawr (844–878) Bowys yn 855, a hwn oedd y rheolwr cyntaf ers Cunedda i ddal y rhan fwyaf o Gymru; adeiladodd Gruffudd ap Cynan eglwysi carreg a helpodd i godi Eglwys Gadeiriol Bangor, nes bod Gwynedd yn ‘serennog ohonynt fel y ffurfafen’; rhannodd Owain Gwynedd fuddugoliaeth Crug Mawr yn 1136, cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 ac adennill Tegeingl erbyn 1169, ac fe’i galwyd yn princeps Wallensium; cynhaliodd Llywelyn Fawr y cynulliad yn Aberdyfi yn 1216; cydnabu Cytundeb Trefaldwyn, 29 Medi 1267, Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru. Lluniodd Hywel Ddeheubarth tua 920 o Seisyllwg a Dyfed, gan reoli o Ddinefwr uwchben y Tywi.FfynhonnellDeheubarth ↗Wikipedia (Saesneg)‘Y rhan dde’, y de; fe’i lluniwyd gan Hywel Dda tua 920 o Seisyllwg a Dyfed, gydag ychwanegu Brycheiniog yn ddiweddarach; Dinefwr, ger Llandeilo, y sedd gaerog a roddodd ei henw i’r llinach; teyrnasodd Maredudd ab Owain 986–999; adferodd Rhys ap Tewdwr (1078–1093) arglwyddiaeth ei deulu dros y de; adferodd teyrnasiad hir a galluog yr Arglwydd Rhys (1155–1197) y safle a fu gan Ddeheubarth dan Hywel. Ym Mhowys, cododd y Brenin Cyngen Biler Eliseg yn y nawfed ganrif i anrhydeddu ei hen daid, a unodd etifeddiaeth Powys.FfynhonnellPillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Ger Abaty Glyn y Groes, Llangollen; codwyd yn y 9fed ganrif gan Gyngen ap Cadell, brenin Powys, er anrhydedd i’w hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed arysgrif Ladin o tua thri deg un o linellau i Elisedd uno etifeddiaeth Powys, ac enwir Britu fab Gwrtheyrn, a Sevira, merch Macsen y brenin; copïwyd gan Edward Lhuyd yn 1696, copi a eilw Robert Vermaat yn rhyfeddol o gywir; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; mae’r twmpath dano o’r Oes Efydd gynnar yn ôl pob tebyg, a chloddiwyd ef gan Brosiect Eliseg yn 2010, 2011 a 2012.
Ddwy ganrif yn ddiweddarach adeiladodd yr Arglwydd Rhys y castell carreg cyntaf y gwyddys amdano a godwyd gan reolwr Cymreig, yn Aberteifi, a chynhaliodd yno’r eisteddfod gyntaf a gofnodwyd adeg Nadolig 1176.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr Arglwydd Rhys, a deyrnasodd yn Neheubarth 1155–1197; adeiladodd Gastell Aberteifi, y castell carreg cynharaf y gwyddys amdano a godwyd gan Gymro, a Charreg Cennen; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd yn Aberteifi ŵyl farddoniaeth a cherdd, a gyhoeddwyd flwyddyn ymlaen llaw, a gyfrifir yn gyffredinol yn eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair, un i farddoniaeth ac un i gerddoriaeth; sefydlodd Abaty Talyllychau, tŷ Premonstratensaidd cyntaf Cymru, a Llanllŷr, tŷ i leianod Sistersaidd, ac roedd yn noddwr Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; mewn dwy siarter defnyddiodd y teitl princeps; mae’n gorwedd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi. Ac ar 29 Medi 1267, trwy Gytundeb Trefaldwyn, cydnabuwyd Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.FfynhonnellKingdom of Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Carreg Cantiorix ym Mhenmachno, o’r 5ed ganrif, yw’r cofnod cynharaf o’r enw Gwynedd; cynhwysai Gwynedd cantrefi Aberffraw, Cemais a Rhosyr ym Môn, gydag Arllechwedd, Arfon, Dunoding, Dyffryn Clwyd, Llŷn, Rhos, Rhufoniog a Thegeingl; yn Aberffraw roedd y prif lys; priododd Merfyn Frych Nest ferch Cadell a sefydlu Tŷ Aberffraw; enillodd Rhodri Mawr (844–878) Bowys yn 855, a hwn oedd y rheolwr cyntaf ers Cunedda i ddal y rhan fwyaf o Gymru; adeiladodd Gruffudd ap Cynan eglwysi carreg a helpodd i godi Eglwys Gadeiriol Bangor, nes bod Gwynedd yn ‘serennog ohonynt fel y ffurfafen’; rhannodd Owain Gwynedd fuddugoliaeth Crug Mawr yn 1136, cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 ac adennill Tegeingl erbyn 1169, ac fe’i galwyd yn princeps Wallensium; cynhaliodd Llywelyn Fawr y cynulliad yn Aberdyfi yn 1216; cydnabu Cytundeb Trefaldwyn, 29 Medi 1267, Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.
Arosfannau ar y llwybr
Cunedda’n dod i Wynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)
Yn ôl traddodiad, daeth Cunedda a’i feibion o’r Hen Ogledd, gan yrru gwladychwyr Gwyddelig allan a sefydlu llinach frenhinol Gwynedd.
Cunedda’n dod i WyneddMerfyn Frych (wedi’i gofnodi)
Mae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.
Merfyn FrychRhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr (wedi’i gofnodi)
Mae Rhodri Mawr yn lladd yr arweinydd Danaidd Horm ar Ynys Môn ac yn rheoli rhan helaeth o Gymru.
Rhodri Mawr yn trechu’r LlychlynwyrCyfraith Hywel Dda (wedi’i gofnodi)
Casglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.
Cyfraith Hywel DdaUn brenin i Gymru gyfan (wedi’i gofnodi)
Mae Gruffudd ap Llywelyn yn uno Cymru gyfan dan ei goron, yr unig frenin erioed i wneud hynny, hyd ei farwolaeth yn 1063.
Un brenin i Gymru gyfanY brenin a ddaeth yn dywysog
Mae’r Brenin Owain Gwynedd yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc fel Waliarum princeps, Tywysog Cymru: y defnydd hynaf o’r teitl sydd wedi goroesi. Golygai princeps, teitl Awgwstws, y cyntaf oll. Mae Harri’r Ail ‘yn ddig iawn’.
Y brenin a ddaeth yn dywysogYr Arglwydd Rhys
Mae Rhys ap Gruffudd, mab Gwenllian, yn dod yn rheolwr Deheubarth, ac yntau’n dal yn ei ugeiniau cynnar.
Yr Arglwydd RhysLlywelyn Fawr yn ben
Mae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.
Llywelyn Fawr yn benTywysog Cymru
Mae Llywelyn ap Gruffudd yn dechrau galw’i hun yn Dywysog Cymru, ac mae’r rhan fwyaf o arglwyddi Cymru yn tyngu llw iddo.
Tywysog CymruMarwolaeth yng Nghilmeri
Lladdwyd Llywelyn mewn cyrch ger Llanfair-ym-Muallt ar 11 Rhagfyr. Daw rheolaeth frodorol annibynnol i ben.
Marwolaeth yng Nghilmeri
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf









