Hanes Cymru / Llwybrau

Llwybr

Brenhinoedd a thywysogion

Llun: Pen carreg cerfiedig o Gastell Degannwy y credir ei fod yn darlunio Llywelyn Fawr, yn Sain Ffagan heddiw · Tipcake, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Am fil o flynyddoedd bu Cymru dan ei brenhinoedd a’i thywysogion ei hun. Fe wnaethant ddal y Saeson, y Llychlynwyr a’r Normaniaid draw, rhoi ei chyfreithiau i’r wlad, a chadw Cymru’n Gymreig.

Mae’r llwybr hwn yn dilyn y llinach frenhinol o Gunedda i Lywelyn, ein Llyw Olaf.

Teulu o deyrnasoedd

Y cofnod hynaf o’r enw Gwynedd yw carreg Cantiorix ym Mhenmachno, a gerfiwyd yn y bumed ganrif. O Dŷ Aberffraw, a sefydlwyd pan briododd Merfyn Frych Nest ferch Cadell, y daeth Rhodri Mawr, y rheolwr cyntaf ers Cunedda i ddal y rhan fwyaf o Gymru, a thrwyddo ef Hywel Dda, y deddfwr. Lluniodd Hywel Ddeheubarth tua 920 o Seisyllwg a Dyfed, gan reoli o Ddinefwr uwchben y Tywi. Ym Mhowys, cododd y Brenin Cyngen Biler Eliseg yn y nawfed ganrif i anrhydeddu ei hen daid, a unodd etifeddiaeth Powys.

Ddwy ganrif yn ddiweddarach adeiladodd yr Arglwydd Rhys y castell carreg cyntaf y gwyddys amdano a godwyd gan reolwr Cymreig, yn Aberteifi, a chynhaliodd yno’r eisteddfod gyntaf a gofnodwyd adeg Nadolig 1176. Ac ar 29 Medi 1267, trwy Gytundeb Trefaldwyn, cydnabuwyd Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.

Arosfannau ar y llwybr

  1. Cunedda’n dod i Wynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

    Yn ôl traddodiad, daeth Cunedda a’i feibion o’r Hen Ogledd, gan yrru gwladychwyr Gwyddelig allan a sefydlu llinach frenhinol Gwynedd.

    Cunedda’n dod i Wynedd
  2. Merfyn Frych (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.

    Merfyn Frych
  3. Rhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhodri Mawr yn lladd yr arweinydd Danaidd Horm ar Ynys Môn ac yn rheoli rhan helaeth o Gymru.

    Rhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr
  4. Cyfraith Hywel Dda (wedi’i gofnodi)

    Casglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.

    Cyfraith Hywel Dda
  5. Un brenin i Gymru gyfan (wedi’i gofnodi)

    Mae Gruffudd ap Llywelyn yn uno Cymru gyfan dan ei goron, yr unig frenin erioed i wneud hynny, hyd ei farwolaeth yn 1063.

    Un brenin i Gymru gyfan
  6. Y brenin a ddaeth yn dywysog

    Mae’r Brenin Owain Gwynedd yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc fel Waliarum princeps, Tywysog Cymru: y defnydd hynaf o’r teitl sydd wedi goroesi. Golygai princeps, teitl Awgwstws, y cyntaf oll. Mae Harri’r Ail ‘yn ddig iawn’.

    Y brenin a ddaeth yn dywysog
  7. Yr Arglwydd Rhys

    Mae Rhys ap Gruffudd, mab Gwenllian, yn dod yn rheolwr Deheubarth, ac yntau’n dal yn ei ugeiniau cynnar.

    Yr Arglwydd Rhys
  8. Llywelyn Fawr yn ben

    Mae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.

    Llywelyn Fawr yn ben
  9. Tywysog Cymru

    Mae Llywelyn ap Gruffudd yn dechrau galw’i hun yn Dywysog Cymru, ac mae’r rhan fwyaf o arglwyddi Cymru yn tyngu llw iddo.

    Tywysog Cymru
  10. Marwolaeth yng Nghilmeri

    Lladdwyd Llywelyn mewn cyrch ger Llanfair-ym-Muallt ar 11 Rhagfyr. Daw rheolaeth frodorol annibynnol i ben.

    Marwolaeth yng Nghilmeri

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf