Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Gilfaethwy fab Dôn

Mab Dôn a brawd Gwydion. Cychwynnodd ei gariad at Goewin y rhyfel rhwng Gwynedd a’r de, a chosbodd Math ef a’i frawd ym mhryd anifeiliaid.

Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Brawd Gwydion Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Arwyr gwerin
Dechrau’r Bedwaredd Gainc, sy’n adrodd hanes Gilfaethwy, yn Llyfr Coch Hergest
Dechrau’r Bedwaredd Gainc, sy’n adrodd hanes Gilfaethwy, yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Ystyr yr enw

Gilfaethwy fab Dôn: Gilfaethwy, mab Dôn

Gilfaethwy fab Dôn

  • Gilfaethwy ei enw ei hun
  • fab mabo mab (treiglad meddal: m → f)
  • Dôn enw ei fam

Gilfaethwy fab Dôn, brawd Gwydion a nai Math, sy’n gosod Pedwaredd Gainc y Mabinogi ar waith. Arweiniodd ei gariad at forwyn draed Math, Goewin, at ryfel rhwng y gogledd a’r de, ac at gosb nad oes ei thebyg yn yr hen chwedlau: tair blynedd yn byw fel anifeiliaid gwyllt y goedwig.

Yn y chwedlauPedwaredd Gainc y Mabinogi
TeuluMab Dôn; brawd Gwydion ac Arianrhod; nai Math
Ei gosbTair blynedd ar ffurf anifeiliaid

Yn glaf o gariad#

Mae’r chwedl yn agor gyda Gilfaethwy’n dihoeni. Gwelodd ei frawd Gwydion ei liw’n pylu a gofyn pam, a chael gwybod ei fod yn caru Goewin, y forwyn a ddaliai draed Math. Tra bo Math gartref ni ellid gwneud dim, am y clywai Math unrhyw sibrwd a gyfarfyddai’r gwynt.

Y rhyfel â Phryderi#

Felly gwnaeth Gwydion ryfel. Aeth i’r de gyda Gilfaethwy a deg arall, yn rhith beirdd, ennill moch Annwn gan Bryderi drwy dwyll a’u gyrru i’r gogledd. Dilynodd Pryderi gyda’i fyddin, a marchogodd Math allan i’w gyfarfod. Tra oedd y brenin i ffwrdd, gwnaeth Gilfaethwy gam â Goewin yn ystafell Math ei hun yng Nghaer Dathyl.

Tair blynedd yn anifeiliaid#

Pan glywodd Math y gwir, gwnaeth Goewin yn frenhines iddo, gwahardd ei neiaint o’i lys, a phan ddaethant ato o’r diwedd trawodd hwy â’i hudlath. Aeth Gilfaethwy’n ewig, a Gwydion yn garw, ac aethant i’r goedwig. Flwyddyn yn ddiweddarach daethant yn ôl gydag elain; trodd Math yr elain yn fachgen, ac anfon y brodyr allan eto’n faedd gwyllt a hwch. Y flwyddyn wedyn roeddent yn flaidd a bleiddast. Bob blwyddyn deuai un ifanc adref gyda hwy, a gwnaed pob un yn fachgen a rhoi enw iddo: Hyddwn, Hychdwn a Bleiddwn.

Maddau#

Wedi’r drydedd flwyddyn rhoddodd Math eu ffurf eu hunain yn ôl i’r brodyr, cael eu golchi a’u gwisgo, a gwneud heddwch â hwy: roedd ganddynt ddigon o gywilydd. Nid enwir Gilfaethwy eto yn y chwedl. Mae’r Trioedd yn cofio’r tri mab a aned i’r brodyr yn y gwyllt fel Tri Aerfeddog Ynys Prydain.

Yn yr hen gerddi#

Mae plant Dôn, Gwydion, Gilfaethwy, Arianrhod, Gofannon y gof ac Amaethon yr amaethwr, yn deulu cyfan o hen chwedlau Gwynedd, ac mae eu henwau’n rhedeg drwy’r Mabinogi a cherddi Llyfr Taliesin. Mae stori Gilfaethwy’n un galed, am gam a wnaed ac a dalwyd yn llawn, ac am gyfiawnder brenin sy’n maddau unwaith y talwyd y ddyled.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf