Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Goewin ferch Pebin

Morwyn decaf ei hoes, morwyn droed Math yng Nghaer Dathyl. Wedi i Gilfaethwy wneud cam â hi, siaradodd yn blaen, a gwnaeth Math hi’n frenhines iddo ag awdurdod ar ei deyrnas.

Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Brenhines Gwynedd, gwraig Math Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Dechrau’r Bedwaredd Gainc, sy’n adrodd hanes Goewin, yn Llyfr Coch Hergest
Dechrau’r Bedwaredd Gainc, sy’n adrodd hanes Goewin, yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Ystyr yr enw

Goewin ferch Pebin: Goewin, merch Pebin

Goewin ferch Pebin

  • Goewin ei henw ei hun
  • ferch mercho merch (treiglad meddal: m → f)
  • Pebin enw ei thad

Goewin ferch Pebin o Ddôl Pebin yn Arfon oedd morwyn decaf ei hoes, a morwyn draed Math fab Mathonwy, arglwydd Gwynedd. Gwnaed cam â hi tra bu’r brenin yn rhyfela, ac enillodd ei dewrder wrth ddweud y gwir gyfiawnder a choron iddi.

Yn y chwedlauPedwaredd Gainc y Mabinogi
TadPebin o Ddôl Pebin yn Arfon
GŵrMath fab Mathonwy, arglwydd Gwynedd
LlysCaer Dathyl yn Arfon

Morwyn draed y brenin#

Ni allai Math fyw, medd y chwedl, oni bai fod ei draed ym mhlyg croth morwyn, oni bai fod rhyfel yn ei alw ymaith. I Goewin y perthynai’r swydd honno, ac roedd yn swydd anrhydeddus yn llys Gwynedd. Mae Cyfraith Hywel Dda yn enwi troediog brenhinol ymhlith swyddogion y llys, a eisteddai dan draed y brenin yn y wledd.

Y cam a wnaed tra bu’r brenin i ffwrdd#

Chwenychodd nai Math, Gilfaethwy, hi. I dynnu Math ymaith, cododd ei frawd Gwydion ryfel â Phryderi o’r de, a thra marchogai Math allan gyda’i fyddin, cymerodd Gilfaethwy hi drwy drais yn ystafell y brenin ei hun yng Nghaer Dathyl.

Mae’n dweud y gwir#

Pan ddaeth Math adref o’r rhyfel a mynd i’w ystafell, gofynnodd am forwyn i ddal ei draed. Siaradodd Goewin yn blaen ac yn ddewr: ‘Arglwydd, cais forwyn a fo dan dy draed. Gwraig wyf i.’ Dywedodd y cyfan wrtho: i ymosodiad gael ei wneud arni, iddi weiddi a’i chlywed gan yr holl lys, a phwy a’i gwnaeth.

Cyfiawnder a choron#

Gwnaeth Math yn iawn â hi ar unwaith. Fe’i cymerai’n wraig, meddai, a rhoi iddi awdurdod dros ei deyrnas. Yna cosbodd y brodyr a wnaeth gam â hi, gan eu hanfon i’r goedwig yn anifeiliaid gwyllt am dair blynedd. Daeth Goewin yn frenhines Gwynedd.

Ei chofio#

Cofir Goewin am ei gonestrwydd a’i hurddas, ac am y cyfiawnder a enillodd. Mae llawer o ddarllenwyr heddiw’n gweld ei stori’n un o’r rhai cyntaf yn Ewrop lle mae menyw y gwnaed cam â hi’n siarad drosti’i hun ac yn cael ei chredu, a lle mae’r brenin yn gwneud iawn yn hytrach na chuddio’r cywilydd.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf