Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Dylan Eil Ton

Mab Arianrhod, a aeth am y môr cyn gynted ag y’i ganed a nofio fel pysgodyn. Ni thorrodd ton dano erioed, a galarodd y môr amdano.

Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Mab y Don Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Arwyr gwerin
Maen Dylan, y graig oddi ar draeth Arfon sy’n dwyn ei enw
Maen Dylan, y graig oddi ar draeth Arfon sy’n dwyn ei enw · Llun: Wikimedia Commons · Mari, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Dylan Eil Ton: Dylan ‘Eil Ton’

Dylan Eil Ton

  • Dylan ei enw ei hun
  • Eil mab, etifedd (hen air)
  • Ton ton

Dylan Eil Ton oedd y mab cyntaf a aned i Arianrhod ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi. Yr eiliad y bedyddiwyd ef aeth am y môr a chymryd ei natur, a nofiai cystal â’r pysgodyn gorau ynddo. Ni thorrodd ton erioed dano, meddid.

Yn y chwedlauPedwaredd Gainc y Mabinogi
MamArianrhod ferch Dôn
BrawdLleu Llaw Gyffes
Ei farwUn o Dair Anfad Ergyd Ynys Prydain

Ei eni yng Nghaer Dathyl#

Fe’i ganed yn llys Math yng Nghaer Dathyl, bachgen braf, cadarn, penfelyn, wrth i’w fam gamu dros hudlath Math. Cafodd Math ef ei fedyddio, a’r eiliad y cyffyrddodd y dŵr ag ef aeth i lawr i’r môr. Dywed y chwedl iddo, cyn gynted ag y daeth i’r môr, gymryd natur y môr, a nofio cystal â’r pysgodyn gorau ynddo.

Mab y Don#

Dyna pam y galwyd ef yn Dylan Eil Ton. ‘Ni thorres ton erioed tano,’ medd y chwedl. Mae ysgolheigion wedi cysylltu ei enw â’r hen air Cymraeg llanw.

Ergyd Gofannon#

Nid yw’r chwedl yn dweud ond iddo farw drwy ergyd a drawodd ei ewythr Gofannon, y gof, mab Dôn, ‘a hwnnw fu un o’r Tair Anfad Ergyd’. Mae’r Trioedd yn ei chyfrif ymhlith Tair Anfad Ergyd Ynys Prydain.

Galar y môr#

Mae cerddi Llyfr Taliesin yn cadw ei gof. Mae un ohonynt, marwnad Dylan Eil Ton, yn galaru amdano ac yn enwi tonnau Iwerddon, Manaw, y Gogledd a Phrydain. Yn y cerddi hynny fe’i gelwir hefyd yn Dylan Ail Môr.

Ei gofio#

Yn 1914 llwyfannwyd opera’r Arglwydd Howard de Walden, Dylan, Son of the Wave, yn Covent Garden, a’r flwyddyn honno enwodd ysgolfeistr o Abertawe ei fab newydd ar ôl plentyn Arianrhod: y bardd Dylan Thomas. Drwyddo ef aeth yr enw i bob cwr o’r byd, ac yng Nghymru heddiw mae Dylan ymhlith yr enwau mwyaf poblogaidd ar fechgyn.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf