Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Arianrhod ferch Dôn

Merch Dôn a chwaer Gwydion, arglwyddes caer fôr Caer Arianrhod, mam Dylan a Lleu. Rhoddwyd ei henw, ‘yr olwyn arian’, i sêr y Goron Ogleddol.

Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Arglwyddes Caer Arianrhod, mam Lleu Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Dechrau’r Bedwaredd Gainc, sy’n adrodd hanes Arianrhod, yn Llyfr Coch Hergest
Dechrau’r Bedwaredd Gainc, sy’n adrodd hanes Arianrhod, yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Ystyr yr enw

Arianrhod ferch Dôn: Arianrhod, ‘rhod arian’, merch Dôn

Arianrhod ferch Dôn

  • Arian arian
  • rhod rhod
  • ferch mercho merch (treiglad meddal: m → f)
  • Dôn enw ei mam

Mae Arianrhod ferch Dôn yn un o arglwyddesau mawr Pedwaredd Gainc y Mabinogi. Ystyr ei henw yw ‘olwyn arian’. Daliai ei llys ei hun ar lan y môr yn Arfon, ganed iddi ddau fab rhyfeddol, ac ni phlygai i ewyllys neb, nid hyd yn oed y dewin cryfaf yng Ngwynedd.

Yn y chwedlauPedwaredd Gainc y Mabinogi
TeuluMerch Dôn; chwaer Gwydion a Gilfaethwy; nith Math
MeibionDylan Eil Ton a Lleu Llaw Gyffes
LlysCaer Arianrhod, ar arfordir Arfon
Yn yr awyrCaer Arianrhod, enw Cymraeg y Goron Ogleddol

Hudlath Math#

Pan oedd ar Fath angen morwyn draed newydd, enwodd Gwydion ei chwaer. Gofynnodd Math iddi gamu dros ei hudlath i ddangos ei bod yn forwyn. Wrth gamu drosti esgorodd ar fachgen braf penfelyn, ac wrth iddi redeg am y drws, ar ail beth bychan, a gipiodd Gwydion, ei lapio mewn sidan a’i guddio mewn cist. Bedyddiwyd y plentyn cyntaf yn Dylan, ac aeth yn syth i’r môr.

Tair tynged#

Flynyddoedd yn ddiweddarach daeth Gwydion â’r ail fachgen, a dyfai ddwywaith mor gyflym â phlant eraill, i’w llys. Yn ddig am y cywilydd a wnaed iddi gerbron llys Gwynedd, tyngodd Arianrhod dair tynged arno: ni châi enw oni bai iddi hi ei roi, ni châi arfau oni bai iddi hi ei arfogi, ac ni châi wraig o’r un hil sydd ar y ddaear yn awr. Bob tro trechodd Gwydion hi. Yn rhith cryddion, gwnaethant iddi chwerthin am fedrusrwydd y bachgen yn taro dryw, ac felly enwodd hi ef ei hun: Lleu Llaw Gyffes. Yn rhith beirdd, llanwasant y môr â sŵn llynges rith, ac arfogodd hi ef ei hun. Ar gyfer y drydedd dynged, gwnaeth Math a Gwydion Flodeuwedd o flodau.

Caer Arianrhod#

Oddi ar arfordir Arfon, ger Dinas Dinlle, galwyd craig sy’n dangos ar drai yn Gaer Arianrhod ers tro byd. Mae’r hen hanes am lys a foddwyd dan y tonnau’n dal i gael ei adrodd ar y glannau hynny, ac mae lleoedd y Bedwaredd Gainc, Dinas Dinlle, Caer Arianrhod a Nantlle, yn agos at ei gilydd yno, lle’r adroddwyd y chwedl gyntaf.

Yn y sêr#

Defnyddir yr enw Caer Arianrhod hefyd yn Gymraeg am gytser Corona Borealis, y Goron Ogleddol. Mae un o’r Trioedd yn rhoi teulu arall iddi: yno mae’n ferch i Feli Mawr ac yn chwaer i Gaswallon, ac mae ei dau fab o Liaws fab Nwyfre, Gwenwynwyn a Gwanar, yn marchogaeth gyda Chaswallon ar ôl Iŵl Cesar.

Ei chofio#

Mae Arianrhod yn arglwyddes falch ac annibynnol na fynnai gael dweud wrthi beth i’w wneud, ac mae awduron heddiw wedi gweld ynddi fenyw’n ymladd dros ei henw da. Mae ei holwyn arian yn troi yn awyr nos Cymru hyd heddiw.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf