Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Merch Dôn a chwaer Gwydion, arglwyddes caer fôr Caer Arianrhod, mam Dylan a Lleu. Rhoddwyd ei henw, ‘yr olwyn arian’, i sêr y Goron Ogleddol.
Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Arianrhod ferch Dôn: Arianrhod, ‘rhod arian’, merch Dôn
Arianrhod ferch Dôn
Mae Arianrhod ferch Dôn yn un o arglwyddesau mawr Pedwaredd Gainc y Mabinogi. Ystyr ei henw yw ‘olwyn arian’. Daliai ei llys ei hun ar lan y môr yn Arfon, ganed iddi ddau fab rhyfeddol, ac ni phlygai i ewyllys neb, nid hyd yn oed y dewin cryfaf yng Ngwynedd.FfynonellauArianrhod ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Dôn, arglwyddes Caer Arianrhod; mam Dylan a Lleu; ei thair tynged; y graig oddi ar Ddinas Dinlle a sêr y Goron Ogleddol sy’n dwyn ei henw.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
| Yn y chwedlau | Pedwaredd Gainc y Mabinogi |
|---|---|
| Teulu | Merch Dôn; chwaer Gwydion a Gilfaethwy; nith Math |
| Meibion | Dylan Eil Ton a Lleu Llaw Gyffes |
| Llys | Caer Arianrhod, ar arfordir Arfon |
| Yn yr awyr | Caer Arianrhod, enw Cymraeg y Goron Ogleddol |
Pan oedd ar Fath angen morwyn draed newydd, enwodd Gwydion ei chwaer. Gofynnodd Math iddi gamu dros ei hudlath i ddangos ei bod yn forwyn. Wrth gamu drosti esgorodd ar fachgen braf penfelyn, ac wrth iddi redeg am y drws, ar ail beth bychan, a gipiodd Gwydion, ei lapio mewn sidan a’i guddio mewn cist. Bedyddiwyd y plentyn cyntaf yn Dylan, ac aeth yn syth i’r môr.FfynonellauArianrhod ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Dôn, arglwyddes Caer Arianrhod; mam Dylan a Lleu; ei thair tynged; y graig oddi ar Ddinas Dinlle a sêr y Goron Ogleddol sy’n dwyn ei henw.Math fab Mathonwy (the Fourth Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bedwaredd Gainc, chwedl Gwynedd: o Gaer Dathyl a Goewin hyd at farw Pryderi, geni Lleu, Blodeuwedd a’r eryr yn y dderwen.
Flynyddoedd yn ddiweddarach daeth Gwydion â’r ail fachgen, a dyfai ddwywaith mor gyflym â phlant eraill, i’w llys. Yn ddig am y cywilydd a wnaed iddi gerbron llys Gwynedd, tyngodd Arianrhod dair tynged arno: ni châi enw oni bai iddi hi ei roi, ni châi arfau oni bai iddi hi ei arfogi, ac ni châi wraig o’r un hil sydd ar y ddaear yn awr. Bob tro trechodd Gwydion hi. Yn rhith cryddion, gwnaethant iddi chwerthin am fedrusrwydd y bachgen yn taro dryw, ac felly enwodd hi ef ei hun: Lleu Llaw Gyffes. Yn rhith beirdd, llanwasant y môr â sŵn llynges rith, ac arfogodd hi ef ei hun. Ar gyfer y drydedd dynged, gwnaeth Math a Gwydion Flodeuwedd o flodau.FfynonellauArianrhod ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Dôn, arglwyddes Caer Arianrhod; mam Dylan a Lleu; ei thair tynged; y graig oddi ar Ddinas Dinlle a sêr y Goron Ogleddol sy’n dwyn ei henw.Lleu Llaw Gyffes ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Arianrhod a fagwyd gan Wydion; ei enw, ei arfau a’i wraig o flodau; gwaywffon Gronw, yr eryr yn y dderwen yn Nantlle, a’r llech a drywanwyd ar y Cynfal; ei enw a Lugus y Galiaid.
Oddi ar arfordir Arfon, ger Dinas Dinlle, galwyd craig sy’n dangos ar drai yn Gaer Arianrhod ers tro byd. Mae’r hen hanes am lys a foddwyd dan y tonnau’n dal i gael ei adrodd ar y glannau hynny, ac mae lleoedd y Bedwaredd Gainc, Dinas Dinlle, Caer Arianrhod a Nantlle, yn agos at ei gilydd yno, lle’r adroddwyd y chwedl gyntaf.FfynhonnellArianrhod ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Dôn, arglwyddes Caer Arianrhod; mam Dylan a Lleu; ei thair tynged; y graig oddi ar Ddinas Dinlle a sêr y Goron Ogleddol sy’n dwyn ei henw.
Defnyddir yr enw Caer Arianrhod hefyd yn Gymraeg am gytser Corona Borealis, y Goron Ogleddol. Mae un o’r Trioedd yn rhoi teulu arall iddi: yno mae’n ferch i Feli Mawr ac yn chwaer i Gaswallon, ac mae ei dau fab o Liaws fab Nwyfre, Gwenwynwyn a Gwanar, yn marchogaeth gyda Chaswallon ar ôl Iŵl Cesar.FfynonellauArianrhod ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Dôn, arglwyddes Caer Arianrhod; mam Dylan a Lleu; ei thair tynged; y graig oddi ar Ddinas Dinlle a sêr y Goron Ogleddol sy’n dwyn ei henw.Beli Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Beli fab Manogan, cyndad yn achau brenhinol Cymru a’r Hen Ogledd; tad Caswallon, Lludd, Nynnio a Llefelys.
Mae Arianrhod yn arglwyddes falch ac annibynnol na fynnai gael dweud wrthi beth i’w wneud, ac mae awduron heddiw wedi gweld ynddi fenyw’n ymladd dros ei henw da. Mae ei holwyn arian yn troi yn awyr nos Cymru hyd heddiw.FfynhonnellArianrhod ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Dôn, arglwyddes Caer Arianrhod; mam Dylan a Lleu; ei thair tynged; y graig oddi ar Ddinas Dinlle a sêr y Goron Ogleddol sy’n dwyn ei henw.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Math fab Mathonwy → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf