Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Arglwydd Gwynedd yn y Bedwaredd Gainc, swynwr mwyaf y Mabinogi, a glywai unrhyw sibrwd a gludai’r gwynt. Gyda Gwydion gwnaeth Flodeuwedd o flodau.
Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Math fab Mathonwy: Math, mab Mathonwy
Math fab Mathonwy
Math fab Mathonwy oedd arglwydd Gwynedd, a’i chwedl ef yw Pedwaredd Gainc y Mabinogi. O’i lys yng Nghaer Dathyl yn Arfon teyrnasai gyda hud meistr a thegwch barnwr: llym pan wneid cam, parod i faddau pan dalwyd amdano.FfynonellauMath fab Mathonwy ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Gwynedd yn y Bedwaredd Gainc, yng Nghaer Dathyl; ei forwyn draed, ei gosb ar ei neiaint, a chreu Blodeuwedd gyda Gwydion.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
| Yn y chwedlau | Pedwaredd Gainc y Mabinogi |
|---|---|
| Teyrnas | Gwynedd, a Phryderi’n teyrnasu yn y de |
| Llys | Caer Dathyl yn Arfon |
| Teulu | Ewythr Gwydion, Gilfaethwy ac Arianrhod, plant ei chwaer Dôn |
| Yn y Trioedd | Ei hud ef yw’r cyntaf o’r Tri Phrif Hud |
Mae’r chwedl yn agor gyda dau beth rhyfedd. Ni allai Math fyw oni bai fod ei draed ym mhlyg croth morwyn, ac eithrio pan rwystrai rhyfel ef. A pha sibrwd bynnag a ddywedid yn unman, pa mor dawel bynnag, os cyfarfyddai’r gwynt ag ef, fe’i gwyddai Math. Ei forwyn draed oedd Goewin, merch Pebin o Ddôl Pebin yn Arfon, morwyn decaf ei hoes.FfynonellauMath fab Mathonwy ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Gwynedd yn y Bedwaredd Gainc, yng Nghaer Dathyl; ei forwyn draed, ei gosb ar ei neiaint, a chreu Blodeuwedd gyda Gwydion.Goewin ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Pebin o Ddôl Pebin yn Arfon, morwyn draed Math; wedi’i cham-drin gan Gilfaethwy, mae’n dweud y gwir wrth Math ac mae yntau’n ei gwneud yn frenhines iddo.
Aeth ei nai Gilfaethwy’n glaf o gariad at Goewin, a chafodd ei nai arall Gwydion ffordd i gael Math o’i lys: twyllodd Bryderi o Ddyfed o foch Annwn a dod â gwŷr y de i orymdeithio ar Wynedd. Aeth Math allan i ryfel. Cyfarfu’r byddinoedd ym Mhennardd yn Arfon, a daeth y rhyfel i ben pan syrthiodd Pryderi mewn gornest â Gwydion yn y Felenrhyd.FfynonellauMath fab Mathonwy (the Fourth Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bedwaredd Gainc, chwedl Gwynedd: o Gaer Dathyl a Goewin hyd at farw Pryderi, geni Lleu, Blodeuwedd a’r eryr yn y dderwen.Pryderi ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Pwyll a Rhiannon, yr unig un sydd yn y pedair Cainc; magwyd fel Gwri Wallt Euryn gan Teyrnon; lladdwyd gan Wydion yn y Felenrhyd a’i gladdu ym Maentwrog.
Pan ddaeth Math adref, dywedodd Goewin wrtho beth a wnaed iddi tra bu i ffwrdd. Gwnaeth Math yn iawn â hi ar unwaith: cymerodd hi’n wraig a rhoi awdurdod iddi dros ei deyrnas. Yna trawodd ei neiaint â’i hudlath a’u hanfon i’r goedwig yn garw ac ewig, yna’n faedd a hwch, yna’n flaidd a bleiddast, flwyddyn ar ôl blwyddyn. Wedi tair blynedd, a chyfiawnder wedi’i wneud, rhoddodd eu ffurf eu hunain yn ôl iddynt a maddau iddynt: roedd ganddynt ddigon o gywilydd.FfynonellauMath fab Mathonwy ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Gwynedd yn y Bedwaredd Gainc, yng Nghaer Dathyl; ei forwyn draed, ei gosb ar ei neiaint, a chreu Blodeuwedd gyda Gwydion.Goewin ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Pebin o Ddôl Pebin yn Arfon, morwyn draed Math; wedi’i cham-drin gan Gilfaethwy, mae’n dweud y gwir wrth Math ac mae yntau’n ei gwneud yn frenhines iddo.
Pan dyngodd Arianrhod dynged ar ei mab Lleu na châi wraig o’r un hil sydd ar y ddaear, daeth Gwydion at Fath, a chasglodd dau ddewin mwyaf yr ynys flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain, a swyno ohonynt y forwyn decaf a welodd neb erioed. Galwasant hi’n Blodeuwedd. Rhoddodd Math gantref Dinodig i Leu i’w lywodraethu, a phan adferwyd Lleu wedi gwaywffon Gronw, aeth teyrnas Math iddo ef.FfynonellauMath fab Mathonwy ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Gwynedd yn y Bedwaredd Gainc, yng Nghaer Dathyl; ei forwyn draed, ei gosb ar ei neiaint, a chreu Blodeuwedd gyda Gwydion.Blodeuwedd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i chreu gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain; Gronw Pebr; Llyn y Morwynion; troi’n dylluan; drama Saunders Lewis a The Owl Service Alan Garner.
Mae’r Bedwaredd Gainc wedi’i gosod yn nhir go iawn Gwynedd: Caer Dathyl, Caer Seon, Dinas Dinlle, Nantlle, Ardudwy, Penllyn a’r Ddwyryd. Mae’r Trioedd yn cyfrif hud Math fab Mathonwy, a ddysgodd i Wydion, yn gyntaf o Dri Phrif Hud Ynys Prydain. Ef yw hen frenin doeth y Mabinogi: y deddfwr sy’n adfer trefn pan fo eraill yn ei thorri.FfynonellauMath fab Mathonwy ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Gwynedd yn y Bedwaredd Gainc, yng Nghaer Dathyl; ei forwyn draed, ei gosb ar ei neiaint, a chreu Blodeuwedd gyda Gwydion.Welsh Triads ↗Wicipedia (Saesneg)Mae Peniarth 16, y casgliad cynharaf, o drydydd chwarter y drydedd ganrif ar ddeg, yn cadw 46 o’r 96 triawd yn argraffiad Rachel Bromwich; ysgrifennwyd Peniarth 45 tua 1275.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Math fab Mathonwy → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf