Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1544–1623

Edmwnd Prys

Archddiacon Meirionnydd y bu ei Salmau Cân yn 1621 y salmau Cymraeg cyntaf i gynulleidfaoedd cyfan eu canu. Cenir rhai ohonynt hyd heddiw.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1544–1623 (wedi’i gofnodi) Bardd y Salmau Cân Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Beirdd ac awduron
★ Y Cymro cyntaf Y salmau Cymraeg cyntaf i gynulleidfaoedd cyfan eu canu
Edmwnd Prys ar Gofeb y Cyfieithwyr, Llanelwy
Edmwnd Prys ar Gofeb y Cyfieithwyr, Llanelwy · Llun: Wikimedia Commons · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0

Edmwnd Prys, archddiacon Meirionnydd, a roddodd i Gymru Salmau Cân 1621, y salmau ar gân Gymraeg i gynulleidfaoedd cyfan eu canu, yn y llyfr Cymraeg cyntaf erioed a argraffwyd gyda cherddoriaeth. Yn gyfaill i William Morgan ac yn feistr ar y mesurau caeth, helpodd gyda’r Beibl Cymraeg, a chanwyd ei salmau yng Nghymru am bedwar can mlynedd.

Ganed1544, Llanrwst neu Lanfor
Ei golegSt John’s, Caergrawnt
Ei swyddArchddiacon Meirionnydd, 1576
Ei gartrefTyddyn-du, Maentwrog
Ei waith mawrSalmau Cân, 1621
Bu farw1623

Perthynas i Salesbury#

Ganed Edmwnd yn 1544, yn Llanrwst neu efallai yn Y Gydros ym mhlwyf Llanfor. Roedd yn perthyn i William Salesbury, a chafodd ei addysg gynnar yn ysgol eglwys gadeiriol Llanelwy. Yn 1565 aeth i Goleg St John, Caergrawnt, lle roedd William Morgan yn gyd-fyfyriwr iddo, ac yn 1570 fe’i gwnaed yn gymrawd y coleg.

Archddiacon Meirionnydd#

Fe’i hordeiniwyd yn 1567 a 1568, ac yn 1572 cafodd fywoliaeth Ffestiniog a Maentwrog. Ar 6 Tachwedd 1576 daeth yn archddiacon Meirionnydd, ac o hynny hyd ei farw bu’n byw yn Nhyddyn-du, Maentwrog, ymhlith mynyddoedd Ardudwy. Yn 1602 fe’i gwnaed yn ganon Llanelwy.

Helpu gyda’r Beibl Cymraeg#

Pan luniodd ei hen gyfaill William Morgan y Beibl cyfan yn Gymraeg, roedd Edmwnd yn un o’r tri gŵr a enwodd Morgan yn gynorthwywyr iddo, yn darllen a gwirio’r gwaith ar gyfer Beibl mawr 1588. Cyfeiriodd John Davies o Fallwyd ragair ei ramadeg Cymraeg ato yn ddiweddarach.

Bardd y mesurau caeth#

Ysgrifennodd Edmwnd lawer iawn o farddoniaeth yn y mesurau caeth. Rhedodd ei ymryson â’r bardd Wiliam Cynwal i bum deg pedwar o gerddi, cyfarfod rhwng dysg newydd y prifysgolion a hen ddysg y beirdd, ac fe’i cyfrifir yn destun allweddol o Ddadeni Cymru. Tynnwyd ei gywyddau gorau o’i sylw craff ei hun ar fywyd.

Y Salmau Cân#

Yn 1621 cyhoeddodd ei Salmau Cân, Llyfr y Salmau cyfan ar fesurau rhydd Cymraeg, wedi’i argraffu gyda’r Llyfr Gweddi Gyffredin Cymraeg. Rhoddodd y mesurau barddol o’r neilltu er mwyn i bobl gyffredin allu eu canu, a dewisodd fesur addas i gerddoriaeth. Roedd tonau yn y llyfr hefyd, a dyma’r llyfr Cymraeg cyntaf yr argraffwyd cerddoriaeth ynddo. Dilynodd o leiaf bedwar argraffiad ar bymtheg.

Brenin y cariad#

Daeth ei salmau’n llais addoliad y Cymry am genedlaethau. Trowyd ei fersiwn o’r drydedd salm ar hugain i’r Saesneg, a daeth yn emyn hoff “The King of Love My Shepherd Is”.

Ei goffa#

Bu farw Edmwnd Prys yn 1623 a’i gladdu yn eglwys Maentwrog. Mae cofeb iddo ef a William Morgan yng nghapel Coleg St John, Caergrawnt, lle buont yn astudio gyda’i gilydd, ac mae ysgol gynradd Gellilydan yn dwyn ei enw.

Ar y llinell amser

  1. Y salmau ar gân

    Mae Edmwnd Prys yn cyhoeddi’r Salmau ar fesur Cymraeg fel y gall cynulleidfaoedd cyfan eu canu. Cenir rhai ohonynt hyd heddiw.

    Y salmau ar gân

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf