Llywelyn ap Gruffudd
Ein Llyw Olaf (wedi’i gofnodi)Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap Gruffudd
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd
Gwynedd
Cododd Llywelyn Fawr y castell ar ei bentir. Magwyd David Lloyd George gerllaw ac mae wedi’i gladdu ger afon Dwyfor.
Llun: Castell Cricieth ar ei bentir, o’r traeth · James@hopgrove at English Wikipedia, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Cricieth: ‘crug y caith’ yn ôl pob tebyg
Cricieth
Mae Cricieth yn ymgasglu islaw ei chastell ar graig uwchben Bae Tremadog. Cododd Llywelyn Fawr y castell, ehangodd ei ŵyr Llywelyn ap Gruffudd ef, a thyfodd y dref wrth ei ochr yn ganolfan Eifionydd.FfynonellauCriccieth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Cricieth, ar bentir creigiog uwchben Bae Tremadog; dechreuwyd yn yr 1230au gan Lywelyn ap Iorwerth, a gododd y ward fewnol a’r porthdy yn ôl pob tebyg, ac fe’i hehangwyd gan ei ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, a gododd y ward allanol rhwng 1255 a 1282 yn ôl pob tebyg; mae’r porthdy mewnol dau-dŵr wedi goroesi bron i’w lawn uchder; symudodd canolfan cwmwd Eifionydd yma o Ddolbenmaen pan godwyd y castell; galwodd y bardd Einion ap Madog Gruffudd ap Llywelyn yn ‘Pendefic crukyeith’, Arglwydd Cricieth; cipiwyd gan luoedd Edward I erbyn Mawrth 1283; llosgwyd yn hanner cyntaf y 15fed ganrif, yn 1404 yn ôl pob tebyg pan gipiwyd ef yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr; gwnaeth J. M. W. Turner bedair astudiaeth liw ohono yn 1798 a dyfrlliw yn 1835; yn ei Tour in Wales (1784) ni allai Thomas Pennant ‘entertain no doubt’ nad tywysog Cymreig a’i cododd; yng ngofal y wladwriaeth o 1933, pan gafodd cloddio Bryan O’Neil groes o efydd euraid ac enamel Limoges, sydd bellach yn Amgueddfa Cymru; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Cricieth yn Saesneg.Criccieth ↗Wikipedia (Saesneg)Cricieth, tref yng Ngwynedd ar Fae Tremadog; mae’r ddamcaniaeth fwyaf poblogaidd yn cysylltu’r enw â crug caeth, ‘craig y carcharor’, a’r ffurf gynharaf, ym Mrut y Tywysogion, yw ‘castell Cruceith’; mae’n debyg i Lywelyn ab Iorwerth, a ddaliai’r ardal ers 1202, godi’r castell tua 1230, a gofnodwyd gyntaf yn 1239; bwrdeistref trwy siarter yn 1284; cipiodd lluoedd Owain Glyndŵr y castell yng ngwanwyn 1404, wedi i lynges Ffrengig dorri ei gyflenwadau; daliodd Lloyd George, aelod dros Fwrdeistrefi Caernarfon o 1890, y sedd am 55 mlynedd; gyda rheilffordd yr arfordir yn 1868 tyfodd y dref yn gyrchfan glan môr; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1975; 64.2% yn siarad Cymraeg yn 2011.
| Enw | Efallai crug caeth, ‘craig y carcharor’FfynhonnellCriccieth ↗Wikipedia (Saesneg)Cricieth, tref yng Ngwynedd ar Fae Tremadog; mae’r ddamcaniaeth fwyaf poblogaidd yn cysylltu’r enw â crug caeth, ‘craig y carcharor’, a’r ffurf gynharaf, ym Mrut y Tywysogion, yw ‘castell Cruceith’; mae’n debyg i Lywelyn ab Iorwerth, a ddaliai’r ardal ers 1202, godi’r castell tua 1230, a gofnodwyd gyntaf yn 1239; bwrdeistref trwy siarter yn 1284; cipiodd lluoedd Owain Glyndŵr y castell yng ngwanwyn 1404, wedi i lynges Ffrengig dorri ei gyflenwadau; daliodd Lloyd George, aelod dros Fwrdeistrefi Caernarfon o 1890, y sedd am 55 mlynedd; gyda rheilffordd yr arfordir yn 1868 tyfodd y dref yn gyrchfan glan môr; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1975; 64.2% yn siarad Cymraeg yn 2011. |
|---|---|
| Ei gipio i Glyndŵr | Gwanwyn 1404FfynhonnellCriccieth ↗Wikipedia (Saesneg)Cricieth, tref yng Ngwynedd ar Fae Tremadog; mae’r ddamcaniaeth fwyaf poblogaidd yn cysylltu’r enw â crug caeth, ‘craig y carcharor’, a’r ffurf gynharaf, ym Mrut y Tywysogion, yw ‘castell Cruceith’; mae’n debyg i Lywelyn ab Iorwerth, a ddaliai’r ardal ers 1202, godi’r castell tua 1230, a gofnodwyd gyntaf yn 1239; bwrdeistref trwy siarter yn 1284; cipiodd lluoedd Owain Glyndŵr y castell yng ngwanwyn 1404, wedi i lynges Ffrengig dorri ei gyflenwadau; daliodd Lloyd George, aelod dros Fwrdeistrefi Caernarfon o 1890, y sedd am 55 mlynedd; gyda rheilffordd yr arfordir yn 1868 tyfodd y dref yn gyrchfan glan môr; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1975; 64.2% yn siarad Cymraeg yn 2011. |
| Eisteddfod Genedlaethol | 1975FfynhonnellCriccieth ↗Wikipedia (Saesneg)Cricieth, tref yng Ngwynedd ar Fae Tremadog; mae’r ddamcaniaeth fwyaf poblogaidd yn cysylltu’r enw â crug caeth, ‘craig y carcharor’, a’r ffurf gynharaf, ym Mrut y Tywysogion, yw ‘castell Cruceith’; mae’n debyg i Lywelyn ab Iorwerth, a ddaliai’r ardal ers 1202, godi’r castell tua 1230, a gofnodwyd gyntaf yn 1239; bwrdeistref trwy siarter yn 1284; cipiodd lluoedd Owain Glyndŵr y castell yng ngwanwyn 1404, wedi i lynges Ffrengig dorri ei gyflenwadau; daliodd Lloyd George, aelod dros Fwrdeistrefi Caernarfon o 1890, y sedd am 55 mlynedd; gyda rheilffordd yr arfordir yn 1868 tyfodd y dref yn gyrchfan glan môr; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1975; 64.2% yn siarad Cymraeg yn 2011. |
Cododd Llywelyn ab Iorwerth y ward fewnol a’i phorthdy mawr â dau dŵr, a symudodd canolfan cwmwd Eifionydd yma o Ddolbenmaen. Ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd y ward allanol, ac ar 26 Chwefror 1274 cynhaliwyd ei lys teithiol yma.FfynonellauCriccieth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Cricieth, ar bentir creigiog uwchben Bae Tremadog; dechreuwyd yn yr 1230au gan Lywelyn ap Iorwerth, a gododd y ward fewnol a’r porthdy yn ôl pob tebyg, ac fe’i hehangwyd gan ei ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, a gododd y ward allanol rhwng 1255 a 1282 yn ôl pob tebyg; mae’r porthdy mewnol dau-dŵr wedi goroesi bron i’w lawn uchder; symudodd canolfan cwmwd Eifionydd yma o Ddolbenmaen pan godwyd y castell; galwodd y bardd Einion ap Madog Gruffudd ap Llywelyn yn ‘Pendefic crukyeith’, Arglwydd Cricieth; cipiwyd gan luoedd Edward I erbyn Mawrth 1283; llosgwyd yn hanner cyntaf y 15fed ganrif, yn 1404 yn ôl pob tebyg pan gipiwyd ef yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr; gwnaeth J. M. W. Turner bedair astudiaeth liw ohono yn 1798 a dyfrlliw yn 1835; yn ei Tour in Wales (1784) ni allai Thomas Pennant ‘entertain no doubt’ nad tywysog Cymreig a’i cododd; yng ngofal y wladwriaeth o 1933, pan gafodd cloddio Bryan O’Neil groes o efydd euraid ac enamel Limoges, sydd bellach yn Amgueddfa Cymru; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Cricieth yn Saesneg.Castell Cricieth ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell canoloesol Cymreig ar glogwyn uwchben Bae Tremadog, a godwyd yn y 13eg ganrif gan Lywelyn ap Iorwerth a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffydd; dechreuodd Llywelyn Fawr tua 1230 gyda thŷ porth trawiadol, tŵr petryal de-ddwyreiniol a llenfur o gwmpas y cwrt mewnol; ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd y llenfur allanol a’r tŵr de-orllewinol, lle cafwyd cerfwaith carreg cain; cynhaliwyd ei lys ar gylch yma ar 26 Chwefror 1274; y marchog enwog Syr Hywel y Fwyall oedd y cwnstabl; yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr cipiwyd a llosgwyd y castell, fel yr adroddir yn nofel hanesyddol J. G. Williams, Betws Hirfaen (1968); canodd Iolo Goch gywydd i Syr Hywel y Fwyall, efallai yn y 1370au, pan oedd y castell wedi troi’n llys i uchelwr o Gymro, yn disgrifio’r castell uwchben tonnau geirw’r môr, y gwŷr wrth y byrddau’n chwarae a’r merched yn gwau sidan gloyw wrth i’r haul ddisgleirio drwy’r ffenestri gwydr: ‘Caer fawrdeg acw ar fordir, / A chastell gwych gorchestawl, / A gwŷr ar fyrddau, a gwawl’.
Yn y 1300au roedd gan y castell gwnstabl o Gymro, y marchog enwog Syr Hywel y Fwyall, a chanodd y bardd Iolo Goch gywydd iddo’n disgrifio ei lys uwchben y môr.FfynhonnellCastell Cricieth ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell canoloesol Cymreig ar glogwyn uwchben Bae Tremadog, a godwyd yn y 13eg ganrif gan Lywelyn ap Iorwerth a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffydd; dechreuodd Llywelyn Fawr tua 1230 gyda thŷ porth trawiadol, tŵr petryal de-ddwyreiniol a llenfur o gwmpas y cwrt mewnol; ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd y llenfur allanol a’r tŵr de-orllewinol, lle cafwyd cerfwaith carreg cain; cynhaliwyd ei lys ar gylch yma ar 26 Chwefror 1274; y marchog enwog Syr Hywel y Fwyall oedd y cwnstabl; yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr cipiwyd a llosgwyd y castell, fel yr adroddir yn nofel hanesyddol J. G. Williams, Betws Hirfaen (1968); canodd Iolo Goch gywydd i Syr Hywel y Fwyall, efallai yn y 1370au, pan oedd y castell wedi troi’n llys i uchelwr o Gymro, yn disgrifio’r castell uwchben tonnau geirw’r môr, y gwŷr wrth y byrddau’n chwarae a’r merched yn gwau sidan gloyw wrth i’r haul ddisgleirio drwy’r ffenestri gwydr: ‘Caer fawrdeg acw ar fordir, / A chastell gwych gorchestawl, / A gwŷr ar fyrddau, a gwawl’.
Yng ngwanwyn 1404, pan dorrodd llynges Ffrengig ei gyflenwadau, cipiwyd y castell gan luoedd Owain Glyndŵr, ac ni chafodd ei ddal byth wedyn.FfynonellauCriccieth ↗Wikipedia (Saesneg)Cricieth, tref yng Ngwynedd ar Fae Tremadog; mae’r ddamcaniaeth fwyaf poblogaidd yn cysylltu’r enw â crug caeth, ‘craig y carcharor’, a’r ffurf gynharaf, ym Mrut y Tywysogion, yw ‘castell Cruceith’; mae’n debyg i Lywelyn ab Iorwerth, a ddaliai’r ardal ers 1202, godi’r castell tua 1230, a gofnodwyd gyntaf yn 1239; bwrdeistref trwy siarter yn 1284; cipiodd lluoedd Owain Glyndŵr y castell yng ngwanwyn 1404, wedi i lynges Ffrengig dorri ei gyflenwadau; daliodd Lloyd George, aelod dros Fwrdeistrefi Caernarfon o 1890, y sedd am 55 mlynedd; gyda rheilffordd yr arfordir yn 1868 tyfodd y dref yn gyrchfan glan môr; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1975; 64.2% yn siarad Cymraeg yn 2011.Castell Cricieth ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95281): codwyd gyntaf yn ganolfan cwmwd Eifionydd gan Lywelyn ab Iorwerth, yn yr 1230au yn ôl pob tebyg, a chredir i Lywelyn ab Gruffudd ei ehangu yn ddiweddarach yn y 13eg ganrif; cipiwyd gan luoedd Edward I yn 1283; cipiwyd a dinistriwyd yn 1403–4 ac ni chafodd ei ailgodi; ar gopa craig unig a olchir gan y môr; y castell gwreiddiol yn gwrt muriog amlochrog tua 35 m wrth 30 m, gyda phorthdy mawr dau-dŵr, tri llawr, yn y pen gogleddol; ychwanegodd Llywelyn ab Gruffudd gyrtiau muriog i’r gogledd a’r de-orllewin, pob un â thŵr petryal mawr.
Cyrhaeddodd y rheilffordd y dref yn 1868, a thyfodd Cricieth yn gyrchfan glan môr. Mae’r castell, a baentiwyd gan Turner, yn dal ar ei bentir, a gwnaeth Lloyd George, a ddaliodd Fwrdeistrefi Caernarfon am 55 mlynedd, ei gartref yma.FfynonellauCriccieth ↗Wikipedia (Saesneg)Cricieth, tref yng Ngwynedd ar Fae Tremadog; mae’r ddamcaniaeth fwyaf poblogaidd yn cysylltu’r enw â crug caeth, ‘craig y carcharor’, a’r ffurf gynharaf, ym Mrut y Tywysogion, yw ‘castell Cruceith’; mae’n debyg i Lywelyn ab Iorwerth, a ddaliai’r ardal ers 1202, godi’r castell tua 1230, a gofnodwyd gyntaf yn 1239; bwrdeistref trwy siarter yn 1284; cipiodd lluoedd Owain Glyndŵr y castell yng ngwanwyn 1404, wedi i lynges Ffrengig dorri ei gyflenwadau; daliodd Lloyd George, aelod dros Fwrdeistrefi Caernarfon o 1890, y sedd am 55 mlynedd; gyda rheilffordd yr arfordir yn 1868 tyfodd y dref yn gyrchfan glan môr; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1975; 64.2% yn siarad Cymraeg yn 2011.Criccieth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Cricieth, ar bentir creigiog uwchben Bae Tremadog; dechreuwyd yn yr 1230au gan Lywelyn ap Iorwerth, a gododd y ward fewnol a’r porthdy yn ôl pob tebyg, ac fe’i hehangwyd gan ei ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, a gododd y ward allanol rhwng 1255 a 1282 yn ôl pob tebyg; mae’r porthdy mewnol dau-dŵr wedi goroesi bron i’w lawn uchder; symudodd canolfan cwmwd Eifionydd yma o Ddolbenmaen pan godwyd y castell; galwodd y bardd Einion ap Madog Gruffudd ap Llywelyn yn ‘Pendefic crukyeith’, Arglwydd Cricieth; cipiwyd gan luoedd Edward I erbyn Mawrth 1283; llosgwyd yn hanner cyntaf y 15fed ganrif, yn 1404 yn ôl pob tebyg pan gipiwyd ef yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr; gwnaeth J. M. W. Turner bedair astudiaeth liw ohono yn 1798 a dyfrlliw yn 1835; yn ei Tour in Wales (1784) ni allai Thomas Pennant ‘entertain no doubt’ nad tywysog Cymreig a’i cododd; yng ngofal y wladwriaeth o 1933, pan gafodd cloddio Bryan O’Neil groes o efydd euraid ac enamel Limoges, sydd bellach yn Amgueddfa Cymru; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Cricieth yn Saesneg.
David Lloyd GeorgeLlywelyn Fawr
Ar fap y trefi →Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap GruffuddPrif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
David Lloyd GeorgeTywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn FawrY fenyw gyntaf i’w hethol dros etholaeth yng Nghymru, yn 1929, ac ymgyrchydd oes dros senedd i Gymru.
Megan Lloyd GeorgeFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf