

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Benfro
Sir Benfro
Wdig · Goodwick
Gosododd llu Ffrengig y glaniad olaf ar Brydain ei arfau i lawr ar Draeth Wdig ym mis Chwefror 1797. Codwyd yr harbwr ar gyfer llongau Iwerddon yma yn 1906.
Llun: Y Stryd Fawr, Wdig · Rob Burke, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Wdig: daw’r enw Saesneg o’r Hen Norseg vík, bae, yn ôl pob tebyg
Gwelodd Wdig, ger Abergwaun, y Ffrancod yn gosod eu harfau i lawr yn 1797, a thyfodd yn yr 1900au yn harbwr i Iwerddon.FfynhonnellGoodwick ↗Wikipedia (Saesneg)Wdig; wedi brwydr Abergwaun ymgasglodd y fyddin Ffrengig ar Draeth Wdig i ildio’n ddiamod ar 24 Chwefror 1797; dechreuodd gwaith ar reilffordd a harbwr yn 1887, a thyfodd y pentref yn gyflym; agorodd yr harbwr ar 30 Awst 1906, a’i forglawdd tua 1,000 llath o hyd, wedi’i wneud drwy ffrwydro 1.6 miliwn tunnell o graig; codwyd morglawdd llai, y ‘Mauretania Mole’, ar gyfer ymweliad yr RMS Mauretania yn 1909; ym mis Ebrill 1912 gwnaeth Denys Corbett Wilson yr hediad llwyddiannus cyntaf rhwng Prydain ac Iwerddon o Harbour Village, a nodwyd y canmlwyddiant yn 2012; bu gwneud brics yn ddiwydiant pwysig; ailgodwyd yr orsaf reilffordd a’i hailagor ar 14 Mai 2012.
| Ildio’r Ffrancod | 24 Chwefror 1797FfynhonnellGoodwick ↗Wikipedia (Saesneg)Wdig; wedi brwydr Abergwaun ymgasglodd y fyddin Ffrengig ar Draeth Wdig i ildio’n ddiamod ar 24 Chwefror 1797; dechreuodd gwaith ar reilffordd a harbwr yn 1887, a thyfodd y pentref yn gyflym; agorodd yr harbwr ar 30 Awst 1906, a’i forglawdd tua 1,000 llath o hyd, wedi’i wneud drwy ffrwydro 1.6 miliwn tunnell o graig; codwyd morglawdd llai, y ‘Mauretania Mole’, ar gyfer ymweliad yr RMS Mauretania yn 1909; ym mis Ebrill 1912 gwnaeth Denys Corbett Wilson yr hediad llwyddiannus cyntaf rhwng Prydain ac Iwerddon o Harbour Village, a nodwyd y canmlwyddiant yn 2012; bu gwneud brics yn ddiwydiant pwysig; ailgodwyd yr orsaf reilffordd a’i hailagor ar 14 Mai 2012. |
|---|---|
| Agor yr harbwr | 30 Awst 1906FfynhonnellGoodwick ↗Wikipedia (Saesneg)Wdig; wedi brwydr Abergwaun ymgasglodd y fyddin Ffrengig ar Draeth Wdig i ildio’n ddiamod ar 24 Chwefror 1797; dechreuodd gwaith ar reilffordd a harbwr yn 1887, a thyfodd y pentref yn gyflym; agorodd yr harbwr ar 30 Awst 1906, a’i forglawdd tua 1,000 llath o hyd, wedi’i wneud drwy ffrwydro 1.6 miliwn tunnell o graig; codwyd morglawdd llai, y ‘Mauretania Mole’, ar gyfer ymweliad yr RMS Mauretania yn 1909; ym mis Ebrill 1912 gwnaeth Denys Corbett Wilson yr hediad llwyddiannus cyntaf rhwng Prydain ac Iwerddon o Harbour Village, a nodwyd y canmlwyddiant yn 2012; bu gwneud brics yn ddiwydiant pwysig; ailgodwyd yr orsaf reilffordd a’i hailagor ar 14 Mai 2012. |
| Yr hediad cyntaf i Iwerddon | Ebrill 1912FfynonellauGoodwick ↗Wikipedia (Saesneg)Wdig; wedi brwydr Abergwaun ymgasglodd y fyddin Ffrengig ar Draeth Wdig i ildio’n ddiamod ar 24 Chwefror 1797; dechreuodd gwaith ar reilffordd a harbwr yn 1887, a thyfodd y pentref yn gyflym; agorodd yr harbwr ar 30 Awst 1906, a’i forglawdd tua 1,000 llath o hyd, wedi’i wneud drwy ffrwydro 1.6 miliwn tunnell o graig; codwyd morglawdd llai, y ‘Mauretania Mole’, ar gyfer ymweliad yr RMS Mauretania yn 1909; ym mis Ebrill 1912 gwnaeth Denys Corbett Wilson yr hediad llwyddiannus cyntaf rhwng Prydain ac Iwerddon o Harbour Village, a nodwyd y canmlwyddiant yn 2012; bu gwneud brics yn ddiwydiant pwysig; ailgodwyd yr orsaf reilffordd a’i hailagor ar 14 Mai 2012.Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Abergwaun, ‘aber afon Gwaun’; daw’r enw Saesneg o’r Hen Norseg Fiskigarðr, ‘cored ddal pysgod’, a sefydlwyd y dref rhwng 950 a 1000 OC; gorffennwyd Caer Abergwaun yn 1781 uwchben y Cwm; ym mis Chwefror 1797 glaniodd tua 1,400 o filwyr Ffrengig gerllaw ac ildio ddeuddydd yn ddiweddarach, a llofnodwyd yr ildio yn y Royal Oak; daliodd Jemima Nicholas, â phicfforch yn ei llaw, 12 o filwyr Ffrengig; gwnaed tapestri o’r goresgyniad yn 1997 ac mae’n hongian yn Neuadd y Dref; o 1909 angorai llongau Cunard o Efrog Newydd yn Abergwaun er mwyn i deithwyr ddal y trên i Lundain; ffilmiwyd Moby Dick yma yn 1955, a’r Cwm oedd Llareggub yn ffilm Under Milk Wood gyda Richard Burton, Elizabeth Taylor a Peter O’Toole; mae llongau Stena yn hwylio i Rosslare. |
Carreg Wastad
Ar 22 Chwefror 1797 glaniodd y Ffrancod ym Mhwynt Carreg Wastad, dair milltir i’r gogledd-orllewin o Abergwaun, lle mae carreg goffa o 1897 yn nodi’r fan. Ar 24 Chwefror gorymdeithiasant i lawr i Draeth Wdig a gosod eu harfau i lawr.FfynonellauBattle of Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Abergwaun, 22–24 Chwefror 1797, a elwir yn aml ‘y goresgyniad olaf ar dir mawr Prydain’; cynlluniodd y cadfridog Ffrengig Lazare Hoche ymosodiad tair rhan, ac aeth y llu a anelwyd at Gymru yn ei flaen; taniodd garsiwn caer Abergwaun un ergyd wag i rybuddio’r gwirfoddolwyr lleol; gadawodd pedair llong ryfel Ffrengig Brest ar 16 Chwefror 1797; glaniodd y Légion Noire, 1,400 o wŷr dan y Cyrnol William Tate, yn y tywyllwch ym mhentir Carregwastad, dair milltir i’r gogledd-orllewin o Abergwaun, ac erbyn 2 y bore ar 23 Chwefror roeddent wedi glanio 17 llond cwch o filwyr, â 47 casgen o bowdr gwn a 2,000 o arfau; gwnaeth Tate ei bencadlys yn fferm Trehowel ar benrhyn Llanwnda, a chipiodd ei wŷr greigiau Garnwnda a Charngelli; roedd William Knox wedi codi Gwirfoddolwyr Traed Abergwaun a Threfdraeth yn 1794, bron i 300 o wŷr erbyn 1797, yr uned fwyaf yn Sir Benfro; casglodd yr Arglwydd Cawdor o Ystagbwll, capten Mintai Castell Martin o Iwmyn Penfro, tua 500 o filwyr wrth gefn, milisia a morwyr, yn eu plith 150 o forwyr o Aberdaugleddau, gyda Milisia Sir Aberteifi, a chafodd yr awdurdod llawn; heidiodd llawer o bobl leol i Abergwaun ag arfau o bob math, yn barod i ymladd ochr yn ochr â’r Gwirfoddolwyr; gwnaeth Cawdor ei bencadlys yn y Royal Oak ar Sgwâr Abergwaun a mynnu ildio diamod ar Draeth Wdig erbyn 10 y bore ar 24 Chwefror; ymgasglodd pobl y dref ar y clogwyni uwchben, yn eu plith wragedd yn y wisg Gymreig draddodiadol â siolau coch, a gymerwyd gan rai o’r Ffrancod o bell am gotiau cochion milwyr; am 2 y prynhawn arweiniodd drymiau’r Ffrancod y golofn i lawr i Wdig, lle pentyrrwyd eu harfau.Carreg Goffa, Carregwastad Point ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 309039): carreg goffa a godwyd yn 1897 ar gopa uwchben pentir Carregwastad, i gofio trechu’r ymgais olaf i oresgyn Prydain yn 1797; saif y garreg, tua 1.65 metr o uchder, ar sylfaen isel o rwbel, ac ar ei hwyneb deheuol mae’r geiriau ‘1897 / CARREG GOFFA / GLANIAD Y FFRANCOD / CHWEFROR 22. 1797’ a ‘MEMORIAL STONE / OF THE / LANDING OF THE FRENCH / FEBRUARY 22. 1797’.Goodwick ↗Wikipedia (Saesneg)Wdig; wedi brwydr Abergwaun ymgasglodd y fyddin Ffrengig ar Draeth Wdig i ildio’n ddiamod ar 24 Chwefror 1797; dechreuodd gwaith ar reilffordd a harbwr yn 1887, a thyfodd y pentref yn gyflym; agorodd yr harbwr ar 30 Awst 1906, a’i forglawdd tua 1,000 llath o hyd, wedi’i wneud drwy ffrwydro 1.6 miliwn tunnell o graig; codwyd morglawdd llai, y ‘Mauretania Mole’, ar gyfer ymweliad yr RMS Mauretania yn 1909; ym mis Ebrill 1912 gwnaeth Denys Corbett Wilson yr hediad llwyddiannus cyntaf rhwng Prydain ac Iwerddon o Harbour Village, a nodwyd y canmlwyddiant yn 2012; bu gwneud brics yn ddiwydiant pwysig; ailgodwyd yr orsaf reilffordd a’i hailagor ar 14 Mai 2012.
Yr harbwr
Dechreuodd gwaith ar y rheilffordd a’r harbwr yn 1887, a thyfodd y pentref yn gyflym. Agorodd yr harbwr ar 30 Awst 1906, a’i forglawdd tua 1,000 llath o hyd, wedi’i wneud drwy ffrwydro 1.6 miliwn tunnell o graig.FfynhonnellGoodwick ↗Wikipedia (Saesneg)Wdig; wedi brwydr Abergwaun ymgasglodd y fyddin Ffrengig ar Draeth Wdig i ildio’n ddiamod ar 24 Chwefror 1797; dechreuodd gwaith ar reilffordd a harbwr yn 1887, a thyfodd y pentref yn gyflym; agorodd yr harbwr ar 30 Awst 1906, a’i forglawdd tua 1,000 llath o hyd, wedi’i wneud drwy ffrwydro 1.6 miliwn tunnell o graig; codwyd morglawdd llai, y ‘Mauretania Mole’, ar gyfer ymweliad yr RMS Mauretania yn 1909; ym mis Ebrill 1912 gwnaeth Denys Corbett Wilson yr hediad llwyddiannus cyntaf rhwng Prydain ac Iwerddon o Harbour Village, a nodwyd y canmlwyddiant yn 2012; bu gwneud brics yn ddiwydiant pwysig; ailgodwyd yr orsaf reilffordd a’i hailagor ar 14 Mai 2012.
Y Mauretania
Pan alwodd y llong fawr Mauretania yn 1909, codwyd morglawdd llai, y ‘Mauretania Mole’, ar gyfer ei hymweliad. Mae llongau fferi’n dal i hwylio o Harbwr Abergwaun yn Wdig i Rosslare.FfynonellauGoodwick ↗Wikipedia (Saesneg)Wdig; wedi brwydr Abergwaun ymgasglodd y fyddin Ffrengig ar Draeth Wdig i ildio’n ddiamod ar 24 Chwefror 1797; dechreuodd gwaith ar reilffordd a harbwr yn 1887, a thyfodd y pentref yn gyflym; agorodd yr harbwr ar 30 Awst 1906, a’i forglawdd tua 1,000 llath o hyd, wedi’i wneud drwy ffrwydro 1.6 miliwn tunnell o graig; codwyd morglawdd llai, y ‘Mauretania Mole’, ar gyfer ymweliad yr RMS Mauretania yn 1909; ym mis Ebrill 1912 gwnaeth Denys Corbett Wilson yr hediad llwyddiannus cyntaf rhwng Prydain ac Iwerddon o Harbour Village, a nodwyd y canmlwyddiant yn 2012; bu gwneud brics yn ddiwydiant pwysig; ailgodwyd yr orsaf reilffordd a’i hailagor ar 14 Mai 2012.Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Abergwaun, ‘aber afon Gwaun’; daw’r enw Saesneg o’r Hen Norseg Fiskigarðr, ‘cored ddal pysgod’, a sefydlwyd y dref rhwng 950 a 1000 OC; gorffennwyd Caer Abergwaun yn 1781 uwchben y Cwm; ym mis Chwefror 1797 glaniodd tua 1,400 o filwyr Ffrengig gerllaw ac ildio ddeuddydd yn ddiweddarach, a llofnodwyd yr ildio yn y Royal Oak; daliodd Jemima Nicholas, â phicfforch yn ei llaw, 12 o filwyr Ffrengig; gwnaed tapestri o’r goresgyniad yn 1997 ac mae’n hongian yn Neuadd y Dref; o 1909 angorai llongau Cunard o Efrog Newydd yn Abergwaun er mwyn i deithwyr ddal y trên i Lundain; ffilmiwyd Moby Dick yma yn 1955, a’r Cwm oedd Llareggub yn ffilm Under Milk Wood gyda Richard Burton, Elizabeth Taylor a Peter O’Toole; mae llongau Stena yn hwylio i Rosslare.
Yr hediad cyntaf i Iwerddon
Ym mis Ebrill 1912 hedfanodd Denys Corbett Wilson rhwng Wdig ac Iwerddon, yr hediad cyntaf rhwng Prydain ac Iwerddon, a nododd y dref y canmlwyddiant yn 2012. Bu gwneud brics yn ddiwydiant pwysig yma ar un adeg.FfynonellauGoodwick ↗Wikipedia (Saesneg)Wdig; wedi brwydr Abergwaun ymgasglodd y fyddin Ffrengig ar Draeth Wdig i ildio’n ddiamod ar 24 Chwefror 1797; dechreuodd gwaith ar reilffordd a harbwr yn 1887, a thyfodd y pentref yn gyflym; agorodd yr harbwr ar 30 Awst 1906, a’i forglawdd tua 1,000 llath o hyd, wedi’i wneud drwy ffrwydro 1.6 miliwn tunnell o graig; codwyd morglawdd llai, y ‘Mauretania Mole’, ar gyfer ymweliad yr RMS Mauretania yn 1909; ym mis Ebrill 1912 gwnaeth Denys Corbett Wilson yr hediad llwyddiannus cyntaf rhwng Prydain ac Iwerddon o Harbour Village, a nodwyd y canmlwyddiant yn 2012; bu gwneud brics yn ddiwydiant pwysig; ailgodwyd yr orsaf reilffordd a’i hailagor ar 14 Mai 2012.Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Abergwaun, ‘aber afon Gwaun’; daw’r enw Saesneg o’r Hen Norseg Fiskigarðr, ‘cored ddal pysgod’, a sefydlwyd y dref rhwng 950 a 1000 OC; gorffennwyd Caer Abergwaun yn 1781 uwchben y Cwm; ym mis Chwefror 1797 glaniodd tua 1,400 o filwyr Ffrengig gerllaw ac ildio ddeuddydd yn ddiweddarach, a llofnodwyd yr ildio yn y Royal Oak; daliodd Jemima Nicholas, â phicfforch yn ei llaw, 12 o filwyr Ffrengig; gwnaed tapestri o’r goresgyniad yn 1997 ac mae’n hongian yn Neuadd y Dref; o 1909 angorai llongau Cunard o Efrog Newydd yn Abergwaun er mwyn i deithwyr ddal y trên i Lundain; ffilmiwyd Moby Dick yma yn 1955, a’r Cwm oedd Llareggub yn ffilm Under Milk Wood gyda Richard Burton, Elizabeth Taylor a Peter O’Toole; mae llongau Stena yn hwylio i Rosslare.
Ar y llinell amser
Y goresgyniad olaf
Mae llu Ffrengig yn glanio ger Abergwaun ac yn ildio o fewn deuddydd. Daw Jemima Nicholas yn arwres genedlaethol.
Y goresgyniad olaf
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




